بازگشت
۲۶ تیر ۱۳۹۶
مروری بر تاریخچه سینمای ارمنستان به بهانه برگزاری هفته فیلم ارمنستان در گروه هنروتجربه
از بگنازاریان و پاراجانف تا آرنوی و آگویان و جشنواره زردآلوی طلایی
اخبار و رویدادها

هنروتجربه – بهزاد وفاخواه: ارمنی‌ها از پیشگامان سینما در ایران بوده‌اند. آوانس اوگانیانس با فیلم‌های «آبی و رابی» و «حاجی آقا اکتور سینما» اولین فیلم‌های سینمای ایران را ساخت و تا سال‌ها ارامنه به خصوص در تخصص‌های فنی سینما حرف اول را می‌زدند. سینما در ارمنستان چطور آغاز شد و آیا ارمنی‌ها در قفقاز هم از پیشگامان سینما بودند؟

پیش از هر صحبتی درباره سینمای ارمنستان یا سینمای ارمنی، باید به دو ویژگی مهم توجه کرد: یکی پراکندگی ارمنی‌ها در منطقه و نقطه عطف مهم قتل عام ارامنه در زمان جنگ جهانی اول، و دیگری سه مقطع مهم در تاریخ سرزمین اصلی ارمنستان شامل دوره‌‌ای که ایروان و مناطق اطراف جزئی از روسیه تزاری بودند، زمانی که جمهوری سوسیالیستی ارمنستان به عنوان بخشی از شوروی تشکیل شد و سرانجام ارمنستان بعد از استقلال آن در ۱۹۹۱ که یک کشور مستقل به شمار آمد.
در ایران نخستین مواجهه با دوربین فیلم‌برداری زمانی صورت گرفت که مظفرالدین شاه به دیدن نمایشگاهی به مناسبت آغاز قرن بیستم در پاریس رفت. شاه قاجار دستگاه سینماتوگراف را پسندید و به میرزا ابراهیم خان عکاس‌باشی دستور داد یکی از این دستگاه‌ها با خودش به دارالخلافه طهران بیاورد. در ارمنستان آشنایی با دوربین فیلم‌برداری دیرتر رخ داد اما نخستین فیلم سینمایی در این کشور با تاسیس استودیوی فیلم‌سازی آرمن‌فیلم یا به زبان ارمنی‌های‌فیلم پس از پیوستن ارمنستان به جمهوری‌های تشکیل‌دهند اتحاد شوروی تولید شد. این استودیو درواقع با الگو گرفتن از «گاس‌کینو» یعنی مرکز فیلم‌سازی دولتی در مسکو به راه افتاد و با همان الگو سازوکار تولید فیلم را به صورت متمرکز در دست گرفت. در ۱۹۲۴ (مصادف با ۱۳۰۳ و چهارسال قبل از ساخت «آبی و رابی» در ایران) مستندی با عنوان «ارمنستان شوروی» آغازگر سینما در این جمهوری بود.

F_102_Hamo_Begnazarian

نخستین چهره مشهور سینمای ارمنستان هامو بگنازاریان بود. کسی که اولین فیلم‌های صامت و ناطق را در این کشور ساخت و بعدها استودیوی آرمن‌فیلم به نام او نامیده شد. بگنازاریان در جوانی در مسکو بازیگر فیلم‌های صامت بود و نخستین فیلمش را در گرجستان شوروی ساخت و در اواسط دهه بیست به ارمنستان آمد. بگنازاریان اولین فیلم سینمای ارمنستان به نام «ناموس» را ساخت که درامی با فضای تلخ و برپایه یک نمایشنامه بود. «ناموس» درباره دو دلداده بوده است که در کودکی برای هم نامزد می‌شوند اما پدر دختر او را به زور به عقد کسی دیگر درمی‌آورد. ده سال بعد در ۱۹۳۵ او اولین فیلم ناطق کشور به نام «پپو» را باز هم براساس یک نمایشنامه ارمنی نوشت که در تفلیس می‌گذشت و درباره لوطی‌های این شهر بود. بگنازاریان مطابق سلیقه رایج در شوروی استالینی مستندهای مردم‌نگارانه فراوانی هم درباره کردها، چچن‌ها، مردم آسیای میانه و حتی مبارزات کارگران ایرانی ساخت و بعد از جنگ جهانی نتوانست با شرایط جدید کنار بیاید و دوره آخر عمرش را در تاجیکستان گذراند.

maxresdefault

اما آن‌چه در بالا آمد، تاریخچه ورود سینما به جمهوری ارمنستان بود نه سینمای ارمنی‌ها. مرزهای ارمنستان فعلی و جمهوری ارمنستان شوروی بخشی از سرزمین‌هایی است که ارمنستان شرقی نامیده می‌شد. ارمنستان غربی بخش وسیعی از شرق ترکیه فعلی را دربرمی‌گرفت که ساکنین آن بعد از نسل‌کشی ارامنه به دست حکومت عثمانی در ۱۹۱۵ از منطقه جاکن‌ شدند و کسانی که زنده ماندند به کشورهای اطراف پناه بردند. به همین علت عده زیادی از نخبگان ارمنی متولد قاهره یا حلب یا بیروت یا تبریز و رشت هستند و بعضی از این بازماندگان هم تلاش‌هایی در راه‌اندازی سینما کردند. از جمله در منابع ثبت شده است که اولین فیلم با موضوع ارمنی را واهان زارتاریان در ۱۹۱۳ در قاهره به نمایش درآورد.

بعد از دوران استالین و فیلم‌سازی هامو بگنازاریان، در دوران قدری آزادتر برژنف فیلم‌سازان جدیدی در سینمای ارمنستان مطرح شدند که از جمله آن‌ها می‌توان هنریک مالیان (۱۹۲۵ در تفلیس – ۱۹۸۸) را نام برد که با فیلم «ناهاپت» (۱۹۷۷) برای اولین بار درباره موضوع نسل‌کشی ارمنی فیلم ساخت. تا این زمان شوروی (شاید به جهت مخالفت با هویت‌های صرفا قومی) اجازه فیلم ساختن درباره این موضوع را به فیلم‌سازان ارمنی نمی‌داد. فرونزه دولتیان که با فیلم «سلام منم» (۱۹۶۵) به بخش نوعی نگاه جشنواره کن راه یافت، باگرات هووانسیان که در فیلم «آندری روبلف» تارکوفسکی به عنوان «دارکتور-پراکتیشنر» مشارکت داشت و منتقدان فیلم «انگور ترش» او را از مهم‌ترین فیلم‌های سینمای ارمنستان می‌دانند و آرداواز پلشیان که در دهه شصت فیلم‌هایی تجربی می‌ساخت و او را گدار ارمنستان می‌نامیدند از دیگر فیلمسازان مهم سینمای ارمنستان شوروی هستند.

مشهورترین فیلم‌سازان ارمنی‌الاصل در دنیا
بعضی از ارامنه مهاجرت‌کرده و دور از وطن در سینما به نام‌های بزرگی تبدیل شدند. برخی از آن‌ها جز یک اصل و نسب دور چیزی از هویت ارمنی نداشتند و اما بعضی دیگر درباره هویت ارمنی خود هم فیلم ساختند. هانری ورنوی فیلم‌ساز فرانسوی که در ایران به خصوص او را با فیلم «توپ‌های سن سباستین» می‌شناسیم، درواقع یک ارمنی است با نام آشوت مالاکیان! هانری ورنوی یا همان آشوت مالاکیان در انتهای عمر خود دو فیلم براساس زندگی‌نامه پرماجرای خودش ساخت. «مایریک/مادر» (۱۹۹۱) با بازی عمر شریف و کلودیا کاردیناله داستان فرار خانواده او از کشتارهای عثمانی و استقرار آن‌ها در فرانسه است.
روبن مامولیان کارگردان دهه‌های سی و چهل و پنجاه هالیوود همان‌طور که از اسمش پیداست اصلیتی ارمنی دارد. اما در فیلم‌های او نشانی از این هویت ارمنی نیست. شارل آزناوور معروف خواننده و هنرپیشه فرانسوی هم در ۱۹۲۴ از خانواده‌ای از ارامنه مصر و گرجستان در پاریس متولد شده و نام واقعی‌اش شاهنور واقیناک آزناووریان است. در میان ارامنه ایران هم نام‌های سینماگرانی چون ساموئل خاچیکیان، آربی آوانسیان و واروژ کریم مسیحی به چشم می‌خورد که بی‌نیاز از معرفی هستند. اما مهم‌ترین چهره ارمنی خارج از ارمنستان بدون شک اتوم اگویان است که در کانادا زندگی می‌کند و «آرارات» را به عنوان مشهورترین فیلم درباره نسل‌کشی ارامنه ساخته است.
اتوم اگویان با آن نام عجیبش که به افتخار اولین رآکتور اتمی مصر انتخاب شده، در خانواده‌ای ارمنی در قاهره به دنیا آمد و از دوسالگی به کانادا مهاجرت کرد. در میان فیلم‌های او «تقویم» (۱۹۹۳) هم درباره ارمنستان است و در آن زوجی ارمنی‌الاصل و عکاس به ارمنستان سفر می‌کنند و درگیر مثلثی عشقی می‌شوند. اگویان «آرارات» را در سال ۲۰۰۲ ساخت و فیلم در بخش خارج از مسابقه جشنواره کن شرکت کرد.

نام فیلم از کوه آرارات گرفته شده که سمبلی از سرزمین ارمنستان است و از هردوپاره ارمنستان قابل رویت است. فیلم طرح داستانی پیچیده‌ای دارد و بخشی از آن در زمان حال می‌گذرد که گروهی می‌خواهند فیلمی تاریخی درباره سال‌های قتل عام بسازند و مادر جوانی که کاراکتر اصلی است در آن فیلم بازی می‌کند، بخشی از فیلم بازسازی گذشته و قتل عام است و یک شاخه دیگر از درام به روابط نسل‌ها و جستجوی جوان در آثار آرشیل گورکی نقاش ارمنی و به طور کل هویت ارمنی او برمی‌گردد.
اگویان در توضیح چرایی ساخت «آرارات» گفته است در شش سالگی پسرش آرشیل (همنام با آرشیل گورکی نقاش مشهور ارمنی و بازماندگان قتل عام) تلاش کرد مفهوم قتل عام را برای او توضیح دهد و پسرش پرسید ترک‌ها معذرت هم خواستند؟ این فیلم در تلاش برای پاسخ به آن سوال بود.

پاراجانف مشهورترین نام ارمنی تاریخ سینما
سرگئی پاراجانف یا به نام ارمنی‌اش سرکیس پاراجانیان با دو فیلم «سایه‌های نیاکان فراموش شده» و «رنگ انار» نامی فراموش نشدنی در تاریخ سینمای شوروی و دنیاست. او که در ۱۹۲۴ در خانواده‌ای ارمنی و هنرمند در تفلیس به دنیا آمده بود در مسکو به دانشکده سینمایی رفت که استادانی چون داوژنکو داشت و در اوکراین شروع به فیلم‌سازی کرد. مایه اصلی آثار او را هنر بومی و فولکلور تشکیل می‌دهد و فیلم‌هایش به خصوص دو فیلم یادشده از سرمشق‌های سینمای شاعرانه هستند. پاراجانف را نمی‌توان به صراحت فیلمسازی ارمنی دانست. او اولین فیلم‌هایش و نیز «سایه‌های فراموش شده نیاکان ما» را در اوکراین ساخت. برای ساختن این آخری به زبان روسی به او فشار وارد شد اما او فیلمش را به لهجه‌ای از زبان اوکراینی ساخت.

parajanov-bars

برای پاراجانف هنر بومی و آیین‌ها جذاب بودند و فرقی بین ملت‌ها قائل نبود. چنان که در مشهورترین فیلمش «رنگ انار» براساس زندگی سایات نووا کار کرد که خنیاگری قفقازی بود که به زبان‌های گرجی و ارمنی و آذری ترانه سروده است. پاراجانف زندگی پرحاشیه و غریبی داشت. او مخالف سیاست‌های شوروی نبود. اساسا سیاسی نبود. اما حاضر نبود از خط‌کشی‌های هنری حزب کمونیست پیروی کند و فرمالیسمش که برخلاف این خط‌کشی‌ها بود و به مذاق خارجی‌ها جذاب می‌آمد، باعث می‌شد همیشه به او مشکوک باشند. در دهه هفتاد میلادی به زندان افتاد و تنها با وساطت هنرمندانی همچون لویی آراگون بود که از زندان آزاد شد.پاراجانف با آن سر بی‌مو و ریش انبوه و اندام چاق و هنر منحصر به فردش در دنیای سینما یگانه بود و حالا موزه‌ای در ایروان به جمع‌آوری اشیا او و کارهای دستی‌اش در زندان اختصاص دارد.

سینمای ارمنستان در سال‌های پس از استقلال هیچ‌وقت نتوانسته به تولید منظم و انبوه برسد. بعضی از سال‌ها این سینما هیچ فیلمی تولید نکرده. مثلا در سال ۲۰۱۱ دو فیلم در ارمنستان ساخته شده، در ۲۰۰۹ یک مستند و یک فیلم بلند و در ۲۰۱۰ هیچ فیلمی جلوی دوربین نرفته است. دیگر آرمن‌فیلم و اداره هنری کمونیستی‌ای هم نیست که طبق بیلان کاری موظف باشد مقدار مشخصی فیلم تولید کند. همه این‌ها را اضافه کنید به مشکلات اقتصادی که این کشور کوچک و سه میلیون نفری که به دریا راهی ندارد با آن دست به گریبان است. اما در سال‌های اخیر ارمنستان درصدد است دوباره سینمای این کشور را احیا کند. یکی از راه‌های احیای سینمای در این کشور راه‌اندازی جشنواره‌ای با نام زردآلوی طلایی است که از سال ۲۰۰۴ راه‌اندازی شد و در این سال‌ها به یکی از مهم‌ترین رویدادهای سینمایی منطقه قفقاز تبدیل شده است•

عکس‌ها به ترتیب:
هامو بگنازاریان
صحنه‌ای از فیلم سینمایی «ناموس»
سرگئی پاراجانف

دیــدگاه ها و نــظرات

دیدگاه شما

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>

*