بازگشت
>
۱۹ اسفند ۱۳۹۶
گفت‌وگوی سایت هنروتجربه با حسن آخوندپور کارگردان مستند «نسیان»
نمایش این‌گونه فیلم‌ها تلاش پژوهش‌گر و هنرمند را به ثمر می‎رساند/تبدیل مستندی درباره معماری به فیلمی مردم‌نگارانه
اخبار و رویدادها

هنروتجربه-کامبیز حضرتی: توجه مستندسازان به موضوعات و دغدغه‌های شهری در سال‌های اخیر بیش از پیش به چشم می‌خورد. معمولا در  آثار شهرمحور، پایتخت دستمایه ساخت مستندهای مختلف قرار گرفته و کمتر مستندسازی برای ساخت فیلم از تهران خارج شده است. حسن آخوندپور با مستند «نسیان» به تغییرات بافت اطراف حرم امام رضا(ع) پرداخته و از این رهگذر پیشینه فرهنگی، اجتماعی و تاریخی مشهد را مورد توجه قرار داده‌است. با این فیلم‌ساز درباره مستند «نسیان» و اکران فیلم مستند در سینمای هنروتجربه به گفت‌وگو پرداختیم.

پرداختن به بافت تاریخی مشهد و اطراف حرم چه طور دستمایه ساخت «نسیان» قرار گرفت؟ چه شد که درگیر ساخت این مستند شدید؟
موضوع فیلم «نسیان» سال‌هاست که دستمایه تحقیق و پژوهش پژوهشکده‌ای به نام پژوهشکده نوین شهر معنوی ثامن است که من از طریق این موسسه با این موضوع آشنا شدم. در همان مراحل تحقیق میدانی بود که با یک سری مردم معترض و دردمند بافت پیرامون حرم مطهر امام رضا(ع) مواجه شدم، مردمی که به گفته خودشان سال‌هاست دچار فراموشی شده‌اند؛ نه مسئولین و دست اندرکاران شهری مشهد فکری به حال آن‌ها می‌کردند و نه اهالی رسانه و تلویزیون توجهی به آن‌ها داشتند. بدین ترتیب این موضوع صرفا از ساخت یک فیلم در مورد معماری و شهرسازی به فیلمی مردم‌نگارانه تبدیل شد و همین درد و آلام همشهری‌هایم که سال‌ها خود من هم رنج‌شان را نمی‌شناختم، باعث درگیری ذهنی بیشتر من با موضوع شد.

در زمان ساخت این فیلم و پس از آن با چه مشکلاتی مواجه بودید؟
در زمان فیلم‌برداری مشکلاتی داشتیم که مهم‌ترین آن‌ها به مواقعی برمی‌گشت که ما در حال فیلم‌برداری از مردم و یا خانه‌های تخریب شده آن‌ها بودیم. آن موقع کسانی که دوست نداشتند از این خرابی‌ها فیلم‌برداری شود از سوی برخی افراد که غالبا ساکنین تازه وارد یا موقت بافت بودند، مطلع می‌شدند و با نفوذی که داشتند سریعا مامورین انتظامی را سراغ ما می‌فرستادند و مانع فیلم‌برداری می‌شدند. هر چند که ما مجوز فیلم‌برداری از آن اماکن را داشتیم ولی تا این موضوع ثابت می‌شد باید ساعتی را در پاسگاه‌های آن منطقه می‌بودیم. در حین تدوین مشکلاتی و یا بهتر بگویم اختلاف سلیقه‌ای با گروه تهیه‌کننده بر سر وجود یا عدم وجود برخی از صحنه‌ها در فیلم داشتیم. از ابتدا فیلم برای سینما تولید نشده بود و برای نسخه سینمایی حساسیت‌هایی داشتم که تهیه‌کننده محترم را دچار معذوریت‌هایی می‌کرد. به هر تقدیر نسخه نهایی فیلمی شد که در گروه هنروتجربه در حال اکران است. اما بعد از ساخت با اکران در سینماهای گروه هنروتجربه کم‌کم شاهد مخالفت‌هایی بودیم از جمله شکایت شهرداری منطقه ثامن از فیلم که تهیه‌کننده درصدد رفع آن بر آمده‌است.

فضای«نسیان» یک مستند دقیق به شکل متعارف نیست. از یک طرف مصاحبه‌محور است و از طرف دیگر تاریخی و مقایسه‌ای. چرا این همه فضای مختلف را در فیلم وارد کردید. این توجه و پرداخت‌ها فیلم را چندپاره نمی‌کند؟
چند دلیل برای انجام این موضوع وجود دارد، ولی دلیل مهم آن این‌ است که این فیلم یک مستند پژوهشی است و برای تبیین موضوعی که به آن پرداخته -یعنی نقد توسعه شهری بافت پیرامون حرم- باید براساس پژوهش انجام شده رفتار می‌کرد. یعنی هر تحقیقی که باعث ضرورت پرداختن به این موضوع شده است و هر پژوهشی که برای جمع‌بندی موضوع مطروحه انجام می‌گیرد، بخشی از روایت و ساختار فیلم باشد. از این‌رو در جهت هر چه بهتر نقد کردن توسعه شهری بافت حرم مطهر از همه زوایای قابل پژوهش در ساختار روایت بهره برده‌ایم و در مسائل فرهنگی، مذهبی، اقتصادی و حتی امنیتی موضوع را بررسی کرده‌ایم. حال اگر این موضوعات مختلف را با یک تداوم حسی نتوانستیم کنار هم قرار دهیم و در ظاهر نیز به وضوح چندپاره آن دیده می‌شود قطعا مشکلات کارگردانی و تدوین وجود داشته است. در مواردی نیز موضوع به همان اختلاف سلیقه در تدوین با تهیه‌کننده بر می‌گشت که علیرغم رضایت بنده، صحنه‌هایی به فیلم اضافه شد که به چندپاره بودن آن دامن زد.

در بخش‌های پایانی فیلم مقایسه‌ای با شهرهای پاریس و واتیکان می‌شود. این مقایسه می‌تواند موضوع  یک فیلم مستقل دیگر باشد. چرا در «نسیان» به آن پرداختید؟
ما در طرح ابتدایی اشاره‌ای به تجربه‌های جهانی داشتیم، این‌که مدیریت شهری شهرهای مهم جهان چگونه با بافت قدیمی و مذهبی خود رفتار می‌کنند. براین اساس به سراغ پروفسور نسرین سراجی رییس دانشگاه معماری پاریس رفتم، کسی‌که به مشهد سفر کرده بود و در سال‌های گذشته درباره این مشکل گوشزدهایی به شهردار مشهد و معاونین‌اش کرده بود و طی تحقیقات‌ام فهمیده بودم، دغدغه مشهد را دارد. او بهترین کسی بود که می‌توانست تجربه‌های مشابه معماری و مدیریت شهری در این خصوص را توضیح دهد. بعد به پیشنهاد او سری به واتیکان و شهر رم یکی از مهم‌ترین شهرهای مذهبی جهان زدم. اتفاقا مدیران طرح نوسازی بافت پیرامون حرم در طرح‌های ابتدایی خود اشاره کرده بودند که واتیکان را به عنوان شهری که در این خصوص مدیریت موفقی داشته است مد نظر داشتند، البته در فیلم می‌بینیم که چه میزان رفتارهای مدیریتی شهر مشهد متضاد با آن‌جا بود. در اصل این مقایسه می‌گوید که حتی مدیران ما برای انجام این پروژه عظیم نگاهی به تجربه‌های دیگر کشورهای موفق در این حوزه نداشتند یا اگر نگاهی داشتند ناخواسته برخلاف آن‌ها رفتار کردند و حتی از تجربه‌های فراوان اساتید دنیا که از نزدیک با آن‌ها صحبت کرده‌اند توجه نداشته‌اند.

بافت اطراف حرم در دوران مختلف مشکلات و مسائل جدی داشته است. وضعیت فعلی و «خانه خراب شدن مردم» به تعبیر یکی از شخصیت‌های فیلم ناشی از وضعیت دوران پس از سازندگی و طرح ۳۰۰ هکتاری اطراف حرم است یا پیش و پس از آن هم این مشکلات بوده است؟
همان‌طور که در فیلم گفته شد این بافت در تمام دوران‌ها به خاطر اهمیت‌اش دچار سومدیریت شده است اما اساسی‌ترین مداخله از حدود سال ۱۳۵۰ در دوران پهلوی اول شروع شد و یک سری محله و خانه به بهانه افزایش فضای زیارت و ساخت صحن‌های زیارتی تخریب شدند اما بعد از انقلاب و در دوران سازندگی برای ایجاد دسترسی بهتر به حرم و رفاه حال زائر طرح‌هایی مورد مطالعه قرار گرفت تا با بودجه کشوری تامین و اجرا شود. زمانی‌که مشکلات اقتصادی و به دنبال آن تحریم‌ها دامن مسائل اقتصادی کشور را گرفت دولت از اجرای طرح منصرف شد و طرح در مقیاس استانی توسط شرکت‌ها و سازمان‌های وابسته به شهرداری و آستان قدس مدیریت شد. آن‌جا بود که به جای توقف طرح به علت عدم تامین منابع مالی اجرای طرح با فروش املاک مردم و ورود سرمایه‌گذاران رونق گرفت، مردم بافت رانده شدند و فضای زندگی مردم اصیل و مذهبی به فضای ساخت وساز، تجاری سازی و سرمایه‌محور تبدیل شد و تا به‌حال این نگاه سرمایه‌داری وجود دارد.

بی‌شک گروه هنروتجربه با سیاست‌های فرهنگی و سینمایی خود در انتخاب و نمایش آثار توانسته است مخاطب پیگیر خود را پیدا کند و با بیشتر شدن تعداد سالن‌های نمایش در شهرهای مختلف در جذب عموم مردم نیز موفق‌تر خواهد بود

توجه به بافت شهری مورد توجه فیلم‌سازان ما نیست. درباره پرداختن به این سوژه چه تصویری دارد؟ چه لزومی دارد که مستندسازان به فضاهای شهری و تاریخی ورود کنند؟
در این‌باره می‌توانم بگویم که لزوم پرداختن به هر موضوع به اشتیاق فیلم‌ساز بر می‌گردد این‌که چقدر فیلم‌ساز بتواند در مواجه قرار گرفتن با موضوع برانگیخته شود و اشتیاق بیشتری پیداکند به این‌که این موضوع را با دیگران به اشتراک بگذارد، در مورد «نسیان» ابتدا فقط به انگیزه تاثیرگذاری مخاطب محدود فکر می‌کردم ولی در حین ساخت برانگیخته شدم و اشتیاق پیدا کردم تا فیلم مردمی‌تر بسازم که دامنه مخاطب بیشتری را فرا بگیرد و عموم مردم از مساله آگاه بشوند، همین اتفاق می‌تواند برای هر موضوع صورت بگیرد. فیلم‌ساز می‌تواند حتی از یک موضوع ساده و دم دستی برانگیخته شود.

معمولا در فیلم مابه‌ازای گفته‌های افراد به شکل تصویری ارائه می‌شود. مثلا با گفتن زمستان برف نشان داده می‌شود و با گفتن درخت تصویر آن. احساس نکردید این مابه ازای تصویری لحن فیلم را قدیمی می‌کند.
منظور از قدیمی را نمی‎فهمم. اغلب فیلم‌ها همین روش را استفاده کرده‌اند و من هم از این روش استفاده کردم شاید به این دلیل که حجم اطلاعات و ضرباهنگ انتقال آن به مخاطب آن‌قدر بالاست که باید کمی سکوت در بین نریشن‌ها اتفاق بیافتد. حال اگر بخواهیم با این ضرباهنگ تند از استعاره و اشاره در تدوین مفاهیم تصویری بیشتر از این چیزی که هست استفاده کنیم بیننده کمی بیشتر از این در روایت عقب می‌افتد.

درباره اکران مستند در سینما بگویید. اکران فیلم های مستندی چون «نسیان» تا چه اندازه در آگاهی بخشیدن به مخاطبان اهمیت دارد؟
نمایش این‌گونه فیلم‌ها می‌تواند رنج و سختی‌های کار و درد دیدن واقعیت‌های تلخ عده‌ای پژوهش‌گر و هنرمند را به ثمر برساند. اگر قرار باشد چنین فیلم‌هایی اکران عمومی نشود به طورقطع  نه تنها به تداوم تولید آن‌ها فیلم‌ها کمک نخواهد کرد بلکه سازندگان فیلم در انتقال همین پیام روشن اما دچار نسیان شده فیلم «نسیان» ناموفق خواهند بود. بی‌شک گروه هنروتجربه با سیاست‌های فرهنگی و سینمایی خود در انتخاب و نمایش آثار توانسته است مخاطب پیگیر خود را پیدا کند و با بیشتر شدن تعداد سالن‌های نمایش در شهرهای مختلف در جذب عموم مردم نیز موفق‌تر خواهد بود.

عکس:یاسمن ظهورطلب

دیــدگاه ها و نــظرات

دیدگاه شما

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>

*