فیلم‌های «تابور» ساخته وحید وکیلی‌فر، «من از سپیده صبح بیزارم» به کارگردانی علی کریم و «از تهران تا بهشت» ساخته ابوالفضل صفاری مدتی است که در سینماهای گروه هنر و تجربه اکران شده و به‌دلیل ویژگی‌های منحصر به‌ فرد و فضاهای خاصی که دارد، مورد توجه و استقبال تماشاگران قرار گرفته‌ است.

«تابور» اثری متفاوت در سینمای علمی ـ تخیلی، «من از سپیده صبح بیزارم» فیلمی شاعرانه درباره پشت صحنه سینما و مراحل ساخت یک فیلم و «از تهران تا بهشت» هم اثری درباره سیروسلوک یک زن است؛ فیلم هایی که توسط سه جوان ساخته شده و ورود نسل تازه ای از فیلمسازان را نوید می دهد.
به بهانه اکران این آثار سراغ این کارگردانان رفتیم تا نظراتشان را درباره فیلم هایشان، گروه هنر و تجربه و سینمای ایران جویا شویم.
طعم محروم بودن ما شهرستانی ها
وحید وکیلی فر، کارگردان فیلم تابور درخصوص علاقه اش به سینما می گوید: در چهارده سالگی برای پیدا کردن فیلم های روز دنیا در کرمانشاه مسیر طولانی را با دو چرخه طی می کردم تا فیلم های مورد علاقه ام را پیدا کنم. تجربه همان سختی شیرین است که باعث شده امروز برای دست یافتن به سینمای مورد علاقه مان هر نوع سختی را تحمل کنیم. در دسترس بودن هر چیزی لذت تلاش برای کسب آن را از بین می برد. اصولا بچه های شهرستان در فضا و روحیات خاصی بزرگ می شوند. محروم بودن بچه های شهرستان از امکانات آنها را سر شوق می آورد تا با انگیزه بیشتری کار کنند و وسعت دید به آنها می دهد. برای من هم وضع همین گونه بوده است.
وکیلی فر در مورد فروش فیلمش، تابور توضیح می دهد: در اکران فیلم تابور به دنبال این که ببینم فیلمم چقدر فروش داشته نیستم. صد البته که فروش هر فیلم برای سازندگان آن مهم است، اما بیشتر از فروش، میزان حضور تماشاگران در سینماها و رضایتمندی آنها از فیلم مهم است. تابور فیلمی سخت و متفاوت حتی در میان فیلم های اکران شده در گروه هنر و تجربه است. انتظار نمی رود فروش آنچنانی داشته باشد، اما تا به حال هر آنچه از استقبال مخاطب دریافت کردیم، فراتر از انتظار ما بوده است. او ادامه می دهد: فروش فیلم تابور تا به حال قطعا در حد فیلم شهر موش ها۲ نبوده، اما به تناسب و فراخور حال فیلم بسیار راضی کننده بوده است. معتقدم هر مخاطبی که برای دیدن این فیلم می آید خیرش به تداوم طرح هنر و تجربه می رسد. نه این فیلم بلکه دیگر فیلم های گروه هنر و تجربه باعث می شود تماشاگران عادت به فیلم دیدن در سینما را دوباره تجربه کنند و آیین سینما رفتن دوباره شکل گذشته خود را بگیرد، چون این فیلم ها هیچ نشانه فریب دهنده ای برای جذب مخاطب ندارد و تماشاگر صرفا برای دیدن فیلم به سالن می آید.
این کارگردان در بخش دیگری از صحبت خود می گوید: تا به حال تبلیغ خاصی برای این فیلم نداشتیم. از بودجه نفت هم برای اکران و تبلیغ فیلم خود استفاده نکردیم. هر آنچه برای این فیلم انجام شده توسط خود مخاطبان انجام شده که برای فیلم تبلیغ می کنند. تبلیغ دهان به دهان در جذب هرچه بالای مخاطب این فیلم بسیار تاثیر داشته یا شبکه های اجتماعی و مجازی که از اکران ما حمایت کردند. هنوز سه ماه از اکران فیلم ها در گروه هنر و تجربه نمی گذرد اما این طرح خوب توانسته در ذهن مردم جا باز کند. در میان فیلم های اکران شده در طرح هنر و تجربه فقط ماهی و گربه است که تهیه کننده فیلم خود کمپانی تبلیغاتی است و از تبلیغ خوبی برخوردار است. اما بقیه فیلم ها با درایت و هوشمندی سیاستگذاران گروه هنر و تجربه در مخاطب شناسی و جذب مخاطب توانست موفق باشد.
وکیلی فر درخصوص این که چه چیزی باعث علاقه مخاطب به فیلم سخت و متفاوت تابور شده، توضیح داد: یکسری از تماشاگران، دانشجویان و فیلم بین های حرفه ای سینما هستند. یکسری هم به دنبال فیلم های مرسوم سینما هستند. دانشجویان و خوره های فیلم لحظه به لحظه به دنبال تجربه جدید در سینما هستند و در نتیجه با فیلم های روز دنیا از هر نوعش سریع ارتباط برقرار می کنند. حال وقتی به گوش این افراد می رسد که فیلم جدید با فضای جدید و نوع داستان پردازی متفاوت از فیلم هایی که تا به حال در ایران دیده اکران شده است، این برایشان جذاب است. هم خودشان به دیدن این فیلم می آیند و هم به دوستان خود پیشنهاد می کنند.
او ادامه می دهد: مخاطب در سینمای ایران تا به حال بیشتر با فیلم های رئال (واقعگرا) روبه رو بوده است. وقتی فیلمی با فضای انتزاعی ـ تخیلی در سینما اکران می شود، این برایش جذاب است. هرچند همان طور که خودتان هم می دانید تابور فیلمی تخیلی به معنای مرسوم آن نیست و ما فضای فیلم جنگ ستارگان را نمی بینیم و فقط در تم فیلم احساس علمی ـ تخیلی بودن به مخاطب داده می شود.
کارگردان تابور درخصوص جذابیت های این نوع از سینما می گوید: از روز اول که سینما اختراع شد دو خط موازی با نام های سینمای تجاری و سینمای هنری در کنار هم حرکت کرد. فیلمسازها با سلایق و علاقه هایی که دارند یکی از این مسیرها را برای خود انتخاب می کنند. برای شخص من سینمای هنری و تجربی جذاب تر است، زیرا وقتی به تاریخ سینمای ایران نگاه می کنیم آنچه به عنوان تاریخ سینمای جهان از آن یاد می شود آن بخش از سینمای هنری است که حرفی برای گفتن دارد. سینمای تجاری و صنعتی بیشتر جنبه شعار و سرگرمی دارد. البته سینمای هنری و تجربی می تواند جنبه سرگرمی هم داشته باشد مثل بسیاری از آثار هیچکاک یا جان فورد که آن هم استثناست. وکیلی فر به صحبت هایش ادامه می دهد: وقتی ایده ای برای ساخت انتخاب می شود در وهله اول کاملا مشخص است و می دانیم متعلق به کدام سینماست. این ایده به شما فرم و شکل ساختار را نشان می دهد که از چه فرمی در چه شکل سینمایی آن استفاده کنید. برای من سینمای هنری و تجربی به این دلیل ارزشمند است که می توانم به این شکل و قواعد سینمایی ایده آل ها و آرمان فیلمسازی خودم را اضافه کنم. نگاه خودم را با قواعد تثبیت شده سینمایی مخلوط کنم و دست به تجربه بزنم.
او در مورد این که ساخت چنین فیلم هایی به پشتوانه مالی خوبی نیازمند است هم می گوید: من از پشتوانه مالی بالایی برخوردار نیستم. سه سال برای پیدا کردن تهیه کننده فیلمنامه اول خودم، «گشر» تلاش کردم، اما نتوانستم پیدا کنم. این فیلمنامه در فستیوال بین المللی روتردام جایزه نقدی کسب کرد که من توانستم گشر را بسازم. با جوایزی که گشر در جشنواره های بین المللی کسب کرد، توانستم تابور را بسازم. هیچ وقت از ساخت چنین فیلم هایی حمایت نمی شود و در واقع این خود فیلم ها هستند که از ساخت خودشان حمایت می کنند. فیلم تابور با کمترین هزینه با گروه ۹ نفره در ۱۵ شب ساخته شد. در این فیلم خلاق ترین افراد همچون محمدرضا جهان پناه (فیلمبردار)، حسین مهدوی (صداگذار) و سعید اسدی (طراح صحنه) با من همکاری کردند که گرچه افراد بنامی نبودند، اما اثر و کارشان در معتبرترین فستیوال ها در کنار نام آورترین سینماگران دنیا به رقابت پرداخت. ظاهرا این افراد ناشناس هستند، اما مهم نتیجه کارشان است. این یعنی در سینمای ایران جوان های بسیاری هستند که اگر بتوانند، می توانند خلاقیت های خودشان را نشان دهند.
از کارگاه کیارستمی تا هنر و تجربه
علی کریم، کارگردان فیلم «من از سپیده صبح بیزارم» می گوید: با این که این فیلم هم از اکران محدودی برخوردار است و هم از تبلیغات محیطی و شهری برخوردار نیست، اما با این حال توانسته مخاطب خود را در همین چند روز ابتدایی اکران به دست بیاورد.
او ادامه می دهد: به نظر من نفس اکران فیلم ها در گروه هنر و تجربه خود اهمیت بسیاری دارد. این طرح در ابتدای راه است و قطعا در ادامه با موفقیت همراه می شود و فیلم های این طرح هم به آرامی مخاطب خود را پیدا می کند.
کریم درخصوص میزان رضایت مخاطبان بعد از دیدن فیلمش توضیح می دهد: مخاطب این نوع فیلم ها افرادی هستند که پیگیر فیلم های متفاوت سینما هستند. آنها می دانند که این جنس سینما از حجم تبلیغات زیادی برخوردار نیست. این تماشاگران به میل خود به دیدن این فیلم ها می آیند و می دانند قرار نیست با تبلیغات فراوان و حضور ستاره ها به سینما بروند و دست خالی برگردند. خوشحالم در کنار این گروه از مخاطبان به دیدن فیلمم نشستم؛ کسانی که نه دوستان من بودند و نه برای ستاره های فیلمم آمده بودند. این مخاطبان صرفا برای دیدن فیلمم وقت گذاشته بودند و من از این بابت خوشحالم. آنها در سالن مرا به عنوان کارگردان نمی شناختند، اما می دیدم که از دیدن فیلم راضی هستند و این برایم اهمیت زیادی دارد.
کارگردان فیلم «چاله» ادامه می دهد: فیلم های اکران شده در گروه هنر و تجربه خودشان هستند که مخاطب خود را جذب می کنند. این فیلم ها بر عکس فیلم های جریان اصلی سینما از طبل تبلیغاتی برخوردار نیست. فیلم هایی نظیر تابور، پرویز یا من از سپیده صبح بیزارم، خودشان کم کم مخاطبان را به سینما دعوت می کنند. مخاطب از ابتدا تا به انتها به دیدن فیلم می نشیند و نگران هزینه ای که می پردازد، نیست. در فیلم های جریان اصلی سینما بخش زیادی از مخاطب به واسطه تبلیغات و حضور بازیگران چهره به دیدن فیلم می رود و بعد با فیلمی روبه رو می شود که انتظارش را برآورده نمی کند. اما تماشاگران این نوع فیلم ها سینماروهای متداول نیستند، بلکه گروهی از مخاطبان هستند که مدت هاست به سینما نرفتند و با گروه سینمایی هنر و تجربه با سینما آشتی کرده اند و از ابتدا می دانند قرار است چه نوع فیلمی ببینند.
کریم که پیش از فیلمساز شدن، دستیار کارگردان های مطرحی بوده، در مورد انتخاب این جنس از سینما برای کارکردن توضیح می دهد: این که دستیار کارگردان های مطرحی بودم، دلیل نمی شود که ژانر کاری آنها سلیقه موردنظر من باشد. من بعد از این که در ورک شاپ آقای کیارستمی شرکت کردم در کنار صد فیلم که آن سال با موضوع فرش ایرانی در این ورک شاپ ساخته شده بود فیلمی به نام «زرد، آبی، قرمز» ساختم که به عنوان بهترین فیلم ورک شاپ کیارستمی انتخاب شد و در فستیوال مونترال حضور پیدا کرد. آنجا بود که من یک شکل بیان تصویری را برای مسیر کاری ام در سینما پیدا کردم. قطعا این شکل کار کردن با زمانی که دستیار بودم متفاوت است. علاقه من به این نوع سینماست.
این کارگردان در مورد انتخاب بابک کریمی به عنوان تنها بازیگر چهره فیلم و ارتباط آن با گیشه گفت: آن زمان که من به آقای کریمی پیشنهاد بازی دادم او به این اندازه در فیلم ها بازی نداشت. آشنایی من با آقای کریمی به فستیوال ونیز برمی گردد که فیلم «چاله» من در آن جشنواره حضور داشت. وقتی آقای کریمی را دیدم همانجا به این فکر کردم که چه حضور و کاریزمای خوبی برای بازی در فیلم می تواند داشته باشد. همانجا برای فیلم بعدی خودم به او فکر می کردم.
کارگردان فیلم من از سپیده صبح بیزارم در ادامه درخصوص فضای باورپذیری که بر فیلمش حاکم است، می گوید: وقتی می شنوم که گفته می شود فیلم در فضایی روایت می شود که انگار دوربینی در کار نیست و تصاویر بداهه گرفته شده، خوشحال می شوم.
چون برای پلان به پلان این فیلم فکر شده است. فیلمنامه و میزانسن ما از قبل کاملا حساب شده بود و نزدیک به دو ماه روی تمام صحنه ها تمرین داشتیم. قصد ما باورپذیری قصه برای مخاطب بود که به آن دست یافتیم. چیزی نزدیک به ۹۵ درصد فیلمنامه همان چیزی بود که روایت کردیم. شاید فقط در موارد بسیار معدودی بود که برای بهتر شدن مسیر فیلم از بداهه استفاده کردیم.
کریم در مورد کار با نابازیگران فیلم و همین طور کار با عوامل سینمایی در جلوی دوربین فیلمش هم توضیح داد: عوامل پشت دوربین که جلوی دوربین بازی داشتند از حرفه ای های سینما هستند و از آنجایی که در سینما کار کرده بودند با آنها براحتی کار می کردم. با بچه های نابازیگر هم از قبل آشنا بودم و روحیاتشان را می شناختم. سعی می کردم پلان ها را با حوصله بگیرم. کار سختی بود، اما بسیار صبوری به خرج می دادم. در این فیلم بعضی از صحنه ها را در ۵۰ برداشت گرفتیم، اما ترجیح می دادم با حوصله و صبر کار کنم. می توانم بگویم در این فیلم تمرین صبر هم کردیم.
قصد فریب مخاطب را نداریم
کارگردان فیلم «از تهران تا بهشت» که سینما را با ساخت فیلم های مستندی چون نفت و دریا، مردمان شنی و رویای مروارید شروع کرده، از استقبال مخاطبان از فیلمش ابراز خشنودی می کند و می گوید: از میزان استقبال مخاطبان فیلمم واقعا تعجب کردم و می توانم بگویم شوکه شدم، زیرا پیش بینی چنین استقبالی را نمی کردم.
ابوالفضل صفاری توضیح می دهد: فیلم از تهران تا بهشت می توانست اکران عمومی بگیرد، اما مخاطب عام ممکن بود با این فیلم ارتباط برقرار نکند. ما با اکران عمومی قصد فریب مخاطب را نداشتیم. فیلم ما بازیگر چهره داشت و این حضور بازیگران چهره ممکن بود باعث گول زدن مخاطب شود. وقتی فیلم در گروه هنر و تجربه اکران می شود تکلیف مخاطب با فیلم مشخص است و مخاطب با علم به این که می داند فیلم با چه حال و هوا و چه ساختاری ساخته شده، به دیدن فیلم می آید.
این کارگردان درخصوص میزان استقبال مخاطبان از فیلمش که در حال اکران است، می گوید: چیزی در حدود ده سال است که مخاطبان دوران طلایی سینما یعنی همان تماشاگران دهه ۷۰ از سینما فاصله گرفتند و جای این مخاطبان را یکسری تماشاگران فیلم های کمدی سرگرم کننده گرفتند. تلاش گروه هنر و تجربه این است که با اکران فیلم هایی با سلیقه های مختلف، این مخاطبان را دوباره به سینما دعوت کند و رونق را به سینما برگرداند. یکسری از تماشاگران ما فیلم های روز دنیا را که حتی رنگ اکران را به خود نمی بیند و فقط در فستیوال کن به نمایش درمی آید، تهیه کرده و می بینند. گروه هنر و تجربه در نظر دارد این قشر تحصیلکرده و دانشجویان را به سینما دعوت کند و من فکر می کنم دراین زمینه موفق عمل کرده است، زیرا در طول مدت اکران فیلمم به هر سالنی از سینما سر زدم فیلم های گروه هنر و تجربه سالن هایشان از دیگر فیلم های در حال اکران پرتر بود.
صفاری می گوید: نمی توانم بگویم مخاطب صددرصد از فیلم من خوشش می آید. تا اینجا عده ای خوششان آمده بود و عده ای هم فیلم را دوست نداشتند. اصلا ذات فیلم های گروه هنر و تجربه (و سینما) این است که یکی با آن خیلی ارتباط برقرار می کند و یکی هم نه.
کارگردان فیلم «انتهای زمین» درخصوص انتخاب بازیگران چهره ای همچون مهناز افشار برای فیلمش هم می گوید: بازیگران چهره را انتخاب کردم تا فیلمم دیده شود. فیلم انتهای زمین را بدون چهره ساختم، با این که در بیشتر جشنواره های جهانی شرکت کرد و چند جایزه هم گرفت، اما هیچ کس این فیلم را ندید و کسی هم خبری از آن نمی گیرد.
او می گوید: می خواستم از سعید پورصمیمی برای نقش سوزنبان استفاده کنم، اما او جعفر والی را به من پیشنهاد کرد. وقتی با آقای والی درخصوص نقش صحبت کردم با روی گشاده استقبال کردند و بخوبی از پس نقش برآمدند.
کارگردان فیلم از تهران تا بهشت در بخش دیگری از صحبت خود درخصوص ساختار معمول فیلم های سینمای ایران می گوید: تا کی فیلمسازان می خواهند در آپارتمان فیلم بسازند. رسالت فیلمساز این است که مخاطب را با هر اثرش به تفکر و اندیشه وادار کند. برای من به عنوان فیلمساز ساخت فیلم هایی اهمیت دارد که در پس آن اندیشه باشد. شاید تماشاگر در وهله اول بعد از دیدن این فیلم ها آن را پس بزند، اما این مساله پایدار نیست و او را در ادامه به تفکر وادار می کند. زمانی در سینمای ایران فیلم های سگ کشی، ناخدا خورشید و زیر درختان زیتون ساخته می شد که اتفاقا پر مخاطب هم بود. چرا فیلم «دونده» فروش داشت؟ پس آن مخاطبان کجا هستند؟ معتقدم ما به عنوان سینماگران و برنامه سازان تلویزیون می توانیم بسیار روی سلیقه مخاطب تاثیر بگذاریم. سینما و تلویزیون همچون دانشگاه است که می تواند نقش موثری در ارتقا یا تنزل سلیقه مردم داشته باشد.
معصومه جلالی / جام جم