ماهنامه هنروتجربه/رامتین شهبازی:عشق را از منظرهای مختلف می‌توان تعریف کرد. یکی از این تعریف‌ها را می‌توان در حوزه ارتباط «خود» با «دیگری» بازتعریف کرد. در حوزه مطالعات فرهنگی عشق را در سه دسته خاص می‌توان طبقه‌بندی کرد.
نوع نخست، عشق سنتی است که در آن «خود» در «دیگری» مستحیل می‌شود. به‌زعم عرفا، دیگری وجود ندارد و همه، پندار و نقش «خود» در جهان است. همانند عشق لیلی و مجنون که چون بر پیکر مجنون تازیانه می‌زدند، لیلی را درد فرا می‌گرفت و بالعکس. این عشق در سنت‌های روایی ایران کهن و اشعار کلاسیک قابل بازخوانی است.
اما عشق نوع دوم «عشق مدرن» نام دارد. عشقی که «خود» و «دیگری» در ارتباطی مجزاتر تعریف می‌شوند. برای نمونه فیلم «کازابلانکا» را در نظر بگیرید. در این فیلم هریک از طرفین به فکر موقعیت خویش است، اگرچه در انتها «دیگری» در موقعیت عشق‌های کلاسیک قرار می‌گیرد و اصولا تلخی ماجرا و تلخ‌اندیشی فیلم از همین‌جا نشأت می‌گیرد که «خود» باید در این زندگی دوروزه به خاطر محبت «دیگری» بگذرد و شرایط را برای کامروایی او مهیا کند.
اما شاید عشقی که در آن مرز‌های «خود» و «دیگری» همانند نوع نخست مخدوش می‌شود، اما رویکردی متفاوت دارد، عشق پست مدرن است. در عشق پست مدرن مرزهای میان «خود» و «دیگری» بسیار مخدوش می‌شود، اما اینجا دیگر نمی‌توان آنها را درون هم متصور شد. «خود» در عین حال که «دیگری» است، اما به‌ظاهر موقعیت فردی‌اش را نیز حفظ می‌کند که در اینجا می‌توان به فیلم «عشق» اثر میشائیل هانکه اشاره کرد. همان‌گونه که تعریف زیبایی در قرن بیستم تغییر می‌کند و تناسب جای خود را در مترومعیارهای زیبایی به کژی و ناراستی می‌دهد که حاصل زندگی مدرن و به‌خصوص جنگ‌های جهانی است، در فیلم «عشق» نیز می‌بینیم که چگونه پیرمرد در راه محبت همسر، خود را از زندگی مشقت‌بار خلاص می‌کند. در این‌جا خشونت، عین عشق معنی می‌شود. یعنی مرزهای میان دوتایی شفقت خشونت کاملا واسازی شده و معانی تازه‌ای شکل می‌گیرد.
این مقدمه را آوردم تا به فیلم «گاو»، ساخته داریوش مهرجویی، بپردازم که هم می‌کوشد معنایی تازه از «عشق» را سامان دهد و هم ارتباط میان «خود» و « دیگری» را برجسته می‌کند. مش‌حسن، شخصیت اصلی فیلم، با یک گاو رابطه‌ای عاطفی دارد. گاو در این فیلم نشانه‌ای از طبیعت است که بی‌شک قادر به درک محبت انسانی مش‌حسن نیست. بنابراین گاو یک دیگری برآمده از طبیعت است که نمی‌تواند به‌مثابه عشق کلاسیک در رابطه‌ای دوسویه پاسخ‌گوی عاطفه مش‌حسن باشد. اما مش‌حسن این عشق را نوعی رابطه کلاسیک می‌بیند. یعنی می‌اندیشد گاو نیز در این رابطه با او سهیم است. بنابراین یکی شدن «خود» مش‌حسن با « دیگری» گاو ناشی از نوعی فرافکن کردن رابطه است.
حال بد نیست برای ترسیم زاویه از منظری دیگر بیاییم و این رابطه را از دید مردم روستا در نظر بگیریم. مردم روستا چون از بیرون به این رابطه می‌نگرند، مش‌حسن را مرز میان «فرهنگ» انسانی و «طبیعت» حیوانی در نظر می‌گیرند. مش‌حسن به‌دلیل خروج تدریجی از عرف انسانی، اندک‌اندک به حوزه طبیعت وارد می‌شود که می‌تواند نشان از نوعی زوال عقل و جنون باشد. مردم روستا نیز این عشق را از بیرون همان عشق کلاسیک در نظر می‌گیرند، فقط با این تفاوت که ایشان رابطه مش‌حسن و گاو را نه از منظر «دیونیزوسی» که از منظر «آپولونی» می‌نگرند. یعنی این رابطه از سوی ایشان تفسیر می‌شود. اتفاقی که برای مش‌حسن درون رابطه امکان‌پذیر نیست.
اما همان‌طور که می‌دانید این تمام داستان نیست و گاو از دست می‌رود. این‌جاست که استحاله مش‌حسن در گاو کامل می‌شود. یعنی مش‌حسن کاملا «خود» را به دلیل فقدان «دیگری» در او فنا می‌کند. این نگاه از منظر درونی و رابطه مش‌حسن و گاو همان پایان و نتیجه عشق کلاسیک است. اما از نگاه تفسیرگر اهالی روستا داستان چیز دیگری است. مش‌حسن از مرزهای «فرهنگ» و «طبیعت» عبور کرده و حال کاملا به «طبیعت» تعلق دارد. این نگاه وابستگی به طبیعت از دو سو درون و برون را به یکدیگر متصل می‌کند. مش‌حسن خود را گاو می‌پندارد و از این منظر کاملا به دیگری متصل می‌شود. اهالی روستا به‌واسطه جنونی که مش‌حسن را فراگرفته او را دیگری و متعلق به طبیعت می‌انگارند. بنابراین او از مرز‌های فرهنگ انسانی عبور کرده‌است. این اتفاق برای مش‌حسن خوش‌آیند است و برای دیگران ناخوش‌آیند؛ زیرا که قادر نبوده‌اند مش‌حسن را در دایره خود نگاه دارند و دیگری او را تصاحب کرده‌است.
بنابراین می‌توان گفت که مش‌حسن به نظر، یک انسان ولی در عمل، مجنونی است که درون طبیعت ذهن خود زندگی می‌کند. همین نکته می‌تواند کمی مرزها را مخدوش کند و ناگهان مش‌حسن را در آستانه واسازی و عشق پست مدرن قرار دهد. زیرا که مش‌حسن، هم انسان است و هم حیوان، در عین این که نه انسان است و نه حیوان. البته این نکته به زاویه دید مردم روستا – که از زاویه دید عموم مردم در بازی قرار دارند – تعبیر می‌شود، زیرا که آنها عموما اطراف را بر پایه تقابل‌های دوتایی درک می‌کنند و این نگاه می‌تواند در درآمیزی دو دنیای مورد نظر مهرجویی، جهانی تازه را سامان دهد.
عزت‌الله انتظامی نیز در بازی‌ای که ارائه می‌دهد این مقوله را منتشر می‌کند. او در ابتدا رفتاری انسانی دارد؛ رفتاری که در هیأت انسان است، اما عشق‌بازی او با گاو کاملا مشهود است و این درحالیست که در بخش دوم، داستان دیگر می‌شود؛ ما با چهره‌ای افسون‌زده روبه‌رو هستیم که از منظر فیزیکی در جهان انسان‌ها و از منظر احساسی در جهانی دیگر است. چهره مات و نگاه خیره او به نوعی فاصله‌ای میان روح و جسمش پدید آورده که این نگاه در تقابل با بخش نخست، بیشتر خود را نشان می‌دهد.

نسخه pdf شماره سیزدهم ماهنامه هنروتجربه