هنروتجربه: چندی پیش مراسم اکران و تحلیل فیلم مستند «جایی برای زندگی»، ساختۀ محسن استادعلی، در پردیس سینمایی هویزۀ مشهدبرگزار شد.

محسن استاد علی بعد از نمایش فیلم  در توضیحی پیرامون چگونگی از ایده تا اجرای اثر خود گفت: «در جامعه امروز فضای تنهایی حتی در میان جمع هم حضوری پررنگ و گسترده دارد. فضایی که فردیت در آن حاکم است و در کلان شهرهایی خصوصا تهران به معضلی اجتماعی تبدیل می‌شود. پیرامون این فضا به واسطه یکی از دوستان با محیط این خوابگاه آشنا شدم. با مشاهده اتمسفر غالب بر این مکان حس کردم ایده ذهنی‌ام در این مکان قابل پیاده سازی است. در بدو امر و همان شب ابتدای ورودم با پویا آشنا شدم و به واسطه او باب آشنایی با سایر ساکنان خوابگاه مهیا شد.»

وی ادامه داد : «متعاقب قریب به یک سال رفت و آمد به این مکان به ۱۰ کاراکتر اصلی رسیدم و پس از غربال، فیلم به ۶ نفر فعلی منتهی شد، تا شب تحویل سال حدود ۲۰ جلسه ضبط داشتیم و مطابق طراحی اولیه بنا بود فیلم در لحظه تحویل سال به اتمام برسد. در زمان تدوین فیلم خبردارشدیم که خوابگاه به دستور اداره اماکن تعطیل شده و نهایتا در تیتراژ پایانی به آن اشاره شد.»
وی همچنین درخصوص نزدیک شدن به شخصیت های آثارش یادآور شد: «با توجه به بافت جامعه و علاقه شخصی من به ساخت آثاری که در بستر جامعه رخ می دهد – آن چه از آن تحت عنوان مستند اجتماعی نام برده می‌شود – بیشتر به آدم‌ها پرداخته‌ام. بحث شکافی که در میان خانواده‌ها اتفاق افتاده در آثارم به تصویر درآمده است.»

استاد علی تاکید کرد: «در آثار مشاهده‌گر تمام تلاش بر این است که وقایع همان گونه که هست، نشان داده شود به نوعی که اگر دوربین هم حضور نداشته باشد، آن رویداد شکل می پذیرد. در طراحی اولیه این کار پس از مشخص نمودن سکانس‌ها و کلیت قالب آن‌ها، برخی صحنه‌های کلی که در ذهن دارم روی کاغذ می آورم، اما آن چه در طول فیلم‌برداری یک سکانس رخ می‌دهد و چگونگی روند درام، از دست فیلم‌ساز خارج است که این خود از خصوصیات کار مستند و از محاسن این نوع فیلم محسوب می‌شود.»

استاد علی با اشاره به زبان مشترک کارگردان با فیلم‌بردار و هدایت او سر صحنه، به لحظاتی که اجازه کات وجود دارد – مشخصا در پلان های مصاحبه و لحظات سکوت – به فرصتی برای تغییر قاب اشاره کرد، فرصت‌هایی که در طول زمان مصاحبه توسط کارگردان ایجاد می‌شود. در زمان تدوین به دلیل برش تصاویر، توهم استفاده از چند دوربین برای مخاطب ایجاد می شود. وی یادآور شد این نوع کار در سینمای مستند نیازمند گردآمدن تیم منسجم و یک دست تولید است.

وی در پاسخ به سوالی در ارتباط با رفتار زندگی کاراکتر ها و تاثیر آن در روند کلی فیلم گفت: «داستان این فیلم به صورت صفر تا صد نوشته نشد و در روند تحقیق نه از کاراکتر‌ها فاصله گرفتم و نه از آنان سوالی پرسیدم که در برابر دوربین بکر بودن خود را از دست بدهند. تجربه فیلم‌ساز در روند تولید به یاری او می‌آید و چگونگی ارایه شخصیت ها را به مخاطب شکل می‌دهد.»

استاد علی در خصوص دخالت در طراحی صحنه فیلم افزود: «هیچ گونه دخالتی ازجانب فیلم‌ساز صورت نگرفته است. صرفا در حد تقویت نور فضای صحنه ها مانند اتاق ها و بالکن پیش از فیلم‌برداری بوده و در کلیت طراحی فضای صحنه، دخل و تصرفی صورت نگرفته است.»

وی همچنین به صدابرداری فیلم اشاره کرد : «میکروفون دوربین به عنوان صدای شاهد برای سینک زدن استقاده شد و صداها غالبا با بوم صدابرداری شده است و بعدا صداگذاری صورت گرفته است.»

استاد علی درخصوص علت عدم حذف سوالات و صرفا پاسخ کاراکترها در طول فیلم گفت: «در بسیاری موارد سوالات حذف شده و فقط پاسخ شنیده می‌شود اما جاهایی بود که اگر سوال حذف می‌شد مفهوم خود را از دست می داد که در این مواقع لاجرم خود سوال هم در فیلم شنیده می‌شود.»

وی درمورد نمایش میکروفون‌ها در چند پلان فیلم متذکر شد که به دلیل شبهاتی که در ذهن برخی به وجود آمده بود که این یک کار داستانی است تا مستند، با حذف همین نشانه ها این تشکیک در ذهن ایجاد می‌شود که این ها بازیگر فیلمی داستانی هستند.

در این نشست مهدی رضایی کارشناس و مدرس سینما با اشاره با پیشینه مستند مشاهده گر و سینمای بی واسطه، به خصوصیات این نوع سینما پرداخت و در ادامه با توجه به استفاده از یک دوربین توجه مخاطب را به کارگردانی دشوار این نوع مستند جلب کرد.

رضایی با اشاره به صریح اللهجه بودن کاراکت‌ ها دربرابر دوربین، به بحث فضای هم دلی و ایجاد ارتباط با کاراکتر‌ها توسط فیلم‌ساز پرداخت:« بیان پیشینه زندگی این افراد – که بعضا با معضل اعتیاد دست و پنجه نرم می کنند – در برابر دوربین دقیقا ماحصل عقبه‌ای است که از ارتباط و اتحاد این افراد با کارگردان شکل گرفته و تجربه‌ای که فیلم‌ساز در برخورد با این قشر از جامعه کسب نموده است.»

وی هم‌چنین یه تدوین این فیلم اشاره کرد که ایده‌های تدوینی و چیدمان صحنه‌ها به روند روایت فیلم کمک نموده و اصولا در این شیوه از فیلم‌سازی باید همیشه رفت و برگشتی میان تدوین و نماهای گرفته شده وجود داشته باشد و در هنگام تولید به ایده تدوین نیز فکر کرد.