هنر و تجربه – زهرا عزیزمحمدی: بخش زیادی از فیلم‌های مستقل و تجربه‌گرا را فیلم‌های کوتاه تشکیل می‌دهند، چرا که در سینمای کوتاه دست فیلم‌سازها برای تجربه کردن بازتر است. واکاوی فرآیند تولید این‌گونه فیلم‌ها و مسیری که تجربه‌گرایی تحت حمایت دولت طی می‌کند، موضوع مورد بحث گفت‌وگوی سایت هنر و تجربه با فرید فرخنده کیش است. این روزها که به عدد فیلم‌سازها و ارگان‌ها تعریفی برای فیلم مستقل وجود دارد، سراغ مدیرعامل انجمن سینمای جوان و دبیر جشنواره فیلم کوتاه تهران رفته‌ایم تا به عنوان متولی اصلی سینمای کوتاه، جایگاه تجربه‌گرایی در ساز و کار سینمایی کشور را بررسی کنیم. در ادامه بخش اول این گفت‌وگو را می‌خوانید.

 

اگر موافق هستید، ابتدا درباره ماهیت تجربه‌گرایی در سینمای کوتاه صحبت کنیم. انجمن سینمای جوان چقدر به تجربه‌گرایی بها می‌دهد و چقدر برای دیده شدن این تجربه‌ها تلاش می‌کند؟

ابتدا باید مفهوم تجربه را تعریف کنیم. تجربه‌ای که ما از آن حرف می‌زنیم هم به معنای فعالیت در سینمای تجربه‌گرا است (یعنی ساخت فیلم‌هایی که احتمالا شامل یک داستان و روایت معمول نباشد و سایر تعریف‌هایی که برای سینما تجربی و اکسپریمنتال وجود دارد) و هم به معنای تجربه تولید که من ترجیح می‌دهم، ابتدا راجع به آن صحبت کنم.

منظور شما از تجربه تولید صرف از سرگذراندن فرآیند ساخت یک فیلم توسط هنرجو است؟

بله، یعنی وقتی فرد علاقه‌مندی وارد این سیستم آموزشی می‌شود و بعد اولین تجربیات خودش را در تولید فیلم دارد. اگر معنای تجربه  ورود به دنیای تولید باشد آنچه در انجمن سینمای جوان می‌گذرد این‌گونه است: این مجموعه ۵۹ دفتر در سراسر کشور دارد و وظیفه اصلی آن هم استعدادیابی است. یک دوره هفت ماهه آموزش فیلم‌سازی دارد. علاقه‌مندان به سینما در این دوره‌ها ثبت نام می‌کنند و پس از یک آزمون اولیه، افرادی که حداقل دانش پایه را دارند، شناسایی می‌شوند و به آن دوره هفت ماهه وارد می‌شوند. هنرجویان پس از این دوره هفت ماهه با شاخه‌های مختلف حرفه‌های سینمایی آشنا می‌شوند و این امکان را پیدا می‌کنند در ادامه مسیر خودشان به سمت مشاغل مختلف سینمایی بروند. دوره تکمیلی این دوره آموزشی آن‌ها را به توانایی‌های خاصشان در یکی از حرفه‌های مختلف سینما آشنا می‌کند. از کارگردانی و تدوین و فیلم‌نامه‌نویسی گرفته تا شاخه‌های فنی‌تر و ریزتری مثل عکاسی و فیلم‌برداری و جلوه‌های ویژه و… پس از پایان آن دوره هفت ماهه و قبل از ورود به دوره تخصصی هنرجویان باید یک فیلم به عنوان حاصل دوره‌ای که آموزش دیده‌اند، بسازند. انجمن از طریق در اختیار قرار دادن ابزار به آن‌ها کمک می‌کند تا تجربه اولیه خود را به صورت کاملا آماتور انجام دهند. این اولین باری است که آن‌ها به عنوان کارگردان یا فیلم‌بردار یا در هر مسئولیت دیگری که در یک پروژه می‌پذیرند روند تولید را تجربه می‌کنند. در دوره‌های گذشته همه موظف به کارگردانی کردن بودند اما در دوره جدید افراد می‌توانند در قالب گروه وظایف مختلفی را به عهده بگیرند. بعد از آن هنرجویان که از طریق کار اول توانایی‌هایشان شناسایی شده به مراحل تخصصی ورود می‌کنند و از این به بعد به آن‌ها کمک می‌کنیم که تجربیات بعدی خود را بسته به توانایی تخصصی خود انجام دهند. بنابراین دومین پروژه یک کار نیمه حرفه‌ای است که به طور معمول با مدیریت دفاتر استانی اتفاق می‌افتد.

در این مرحله از کسانی که خارج از انجمن فعالیت خود را شروع کرده‌اند هم حمایت می‌شود؟

در این مرحله حتی کسانی که در انجمن هم آموزش ندیده‌اند ولی صاحب یک فیلم یا تولید هستند که از طریق آن می‌شود توانایی‌شان را شناسایی کرد به این مجموعه اضافه می‌شوند؛ هم می‌توانند تحت آموزش‌های تخصصی قرار بگیرند و هم می‌توانند تولید خود را با کمک انجمن ادامه دهند. این سیر تا وقتی که بچه‌ها آبدیده‌تر و تبدیل به یک سینماگر نیمه‌حرفه‌ای بشوند، ادامه می‌یابد. بعد از آن ما به آن‌ها کمک می‌کنیم تا در یک شرایط کاملا حرفه‌ای ولی در قطع کوتاه اولین فیلم حرفه‌ای‌شان را بسازند؛ فیلمی که کاملا با مناسبات حرفه‌ای سینمای بلند ساخته می‌شود. وقتی هنرجوی ما به عنوان یک فیلم‌ساز کوتاه به یک پختگی نسبی دست پیدا می‌کنند معمولا دو مسیر جداگانه روبه‌روی او قرار می‌گیرد؛ یا می‌تواند در سینمای کوتاه با نگاه و هدف معطوف به آن باقی بماند و یا این‌که قصد ورود به سینمای بلند را داشته باشد. در شکل اول یا خودش وارد بازار کار می‌شود و یا از طریق ما حمایت می‌شود. ولی در صورت دوم ما از طریق معرفی او به ساز و کارهای بزرگ‌تر کمک می‌کنیم تا اولین تجربه بلند خود را با حمایت بنیاد فارابی انجام دهد. در واقع ما خودمان را فقط متولی بچه‌های انجمن سینمای جوان نمی‌دانیم. هر کسی که در این کشور توانایی تولید فیلم کوتاه داستانی دارد موظف به حمایت از او هستیم. ضمن اینکه سینمای مستند و انیمیشن هم در قالب آماتور و نیمه حرفه‌ای در دفاتر انجمن انجام می‌شود ولی با ورود به سطح حرفه‌ای صرفا همه توجهمان به تولیدات داستانی است.

ما بیشتر هنرجوها را به سینمای متفاوت تشویق می‌کنیم؛ چه مضمونی و چه تکنیکال چون نگاه‌مان تجاری نیست. ما می‌خواهیم با یک سری استعداد دارای توانایی فیلم‌سازی همراه شویم، بنابراین رویکرد ما فقط تشویق است؛ هم برای انتخاب مضامین نو و جدید و هم استفاده از ابزار تازه.

شما درواقع صفر تا صد تربیت فیلم‌سازان در انجمن سینمای جوان شرح دادید. بنابراین تکلیف هر فیلمساز تازه‌کاری که با حمایت انجمن می‌خواهد «تولید» را تجربه کند مشخص است. یا می‌ماند و می‌آموزد و یا می‌رود. اما فیلم‌سازی تجربه‌گرا، ایده‌های متفاوت و استعدادها در این میان چطور شناسایی و متمایز می‌شوند؟ انجمن سینمای جوان چه جایگاهی برای شیوه‌های متفاوت فیلم‌سازی قائل است؟

در آن دوره هفت ماهه‌، آموزش‌ها در سه گام (داستانی، مستند و اکسپریمنتال) انجام می‌شود. گام سوم این آموزش‌ها کاملا منطبق با سینمای تجربه‌گرا است. بنابراین در این مرحله متوقع هستیم که بخشی از این محصولات با همین نگاه و همین روش تولید شوند چون اصلا بخشی از هزینه‌ها و ابزارهای لازم برای این جنس تجربه کردن را در این مقطع انجمن به عهده می‌گیرد. ما به اعضای انجمن اصراری نداریم که بیایید فقط فیلم تجربه‌گرا تولید کنید. هرکسی بنا به سلیقه خودش به این سمت گام برمی‌دارد.

تجربه‌‌ها و گرایش‌های نو در انجمن سینمای جوان و اعضای آن چقدر از لحاظ فنی یا مضمونی دارای جسارت است؟

ما بیشتر بچه‌ها را به سینمای متفاوت تشویق می‌کنیم؛ چه مضمونی و چه تکنیکال چون نگاه‌مان تجاری نیست. ما می‌خواهیم با یک سری استعداد  دارای توانایی فیلم‌سازی همراه شویم، بنابراین رویکرد ما فقط تشویق است؛ هم برای انتخاب مضامین نو و جدید و هم استفاده از ابزار تازه. فکر می‌کنم هیچ کس نمی‌تواند به سینمای حرفه‌ای ورود پیدا کند مگر این‌که پیش از آن انواع و اقسام روش‌ها را در مضمون، تکنیک و روش تجربه کرده باشد.

به هر حال فیلم‌سازانی که ادعا می‌کنند از همان ابتدای کار فیلم‌های متفاوت و خاص می‌سازند، کم نیستند. این ادعا خصوصا بین افرادی که تازه‌کار و کم‌تجربه‌تر، ممکن است نشات گرفته از ناتوانی‌ها و نادانی‌هایی باشد که با عنوان تجربه‌گرایی توجیه می‌شود. چقدر با این ضعف‌ها و اشتباهات سر و کار دارید؟

طبیعی است که در هر آزمون و خطا و تجربه‌ای اشتباه وجود دارد. اما از آنجایی که ما پله‌پله پیش می‌رویم، فکر می‌کنیم کمترین میزان خطا را در خروجی خود داریم. حتی یک واحد صنعتی که محصولی را در یک قالب تولید می‌کند،ممکن است دارای خطا باشد چه برسد به پروسه تولید فیلم که در طبیعت خود سرشار از این خطاها است. انتظار ما این است که از میان صد فیلمی که تولید می‌کنیم، ده فیلم شاخص دربیاید و ده‌ فیلم دارای خطا و اشتباه. در هر تعریفی از تولید  این ده درصد دور ریز و ده درصد شاخص وجود دارد و ۸۰ درصد هم فیلم‌های متوسط‌ الحال هستند.

از نظر کارشناسی چطور بین کارهایی که دارای جسارت و نوآوری است و کارهایی که به اشتباه و بدون اندیشه به تجربه‌گرایی روی آورده‌اند مرزبندی می‌کنید؟ شیوه‌ای برای غربال آن‌ها وجود دارد؟

از همان ابتدا و شروع آموزش، ورود و در نهایت خروج اعضای انجمن مثل عبور از یک سرند‌هایی است که هر چه به پایین می‌رود، سوراخ‌ها ریزتر می‌شوند. در نهایت انتظار خودمان این است که ده درصد از اعضا به سرند نهایی برسند و توانایی ورود به سینمایی حرفه‌ای را داشته باشند. متاسفانه ساز و کار سینمای حرفه‌ای ما آنقدر نیست که حتی همین ده درصد را هم بتواند جذب کند اما ما امیدوار هستیم. البته در این روند ورودی‌های ما به عنوان علاقه‌مندان سینما در هر سال بیش از ۳۰۰۰ نفر هستند که ما نهایتا به یک سوم این افراد آموزش دهیم و آرام آرام همین تعداد هم ریزش پیدا می‌کنند. شاید به این دلیل که خودشان به توانایی‌های خودشان در این حرفه شک می‌کنند یا بر اساس یک گزینش آموزشی برای آنکه روی کارشان سرمایه‌گذاری شود، انتخاب نمی‌شوند.در واقع از آن جمعیت ۳۰۰۰ نفره داوطلبان؛ ۱۲۰۰ نفر آموزش می‌بینند و  ۸۰۰ نفر به سینمای جوان متصل می‌شوند،در این میان شاید  فقط ۱۰۰ نفر از روی رفتارهای تولیدی خود به این نتیجه برسند که قابلیت ماندن و ادامه دادن دارند و ما اگر بتوانیم از میان آن صد نفر ده فیلم‌ساز شاخص داشته باشیم، فکر می‌کنم موفق بوده‌ایم. در این زمینه تعدادی پروژه تازه هم انجام شده و با دوستان هنر و تجربه صحبت‌هایی شده که بتوانیم آثارمان را در قالب تجربیاتی که بچه‌ها انجام می‌دهند به نمایش بگذاریم.

انتظار ما این است که از میان صد فیلمی که تولید می‌کنیم، ده فیلم شاخص دربیاید و ده‌ فیلم دارای خطا و اشتباه. در هر تعریفی از تولید  این ده درصد دور ریز و ده درصد شاخص وجود دارد و ۸۰ درصد هم فیلم‌های متوسط‌ الحال هستند.

 

شما به عنوان یک بیننده حرفه‌ای و کارشناس چقدر فعالیت‌های گروه هنر و تجربه را رصد می‌کنید؟ چقدر فیلم‌ها را دیده‌اید؟

فکر می‌کنم اکثر کارها را به بهانه‌های مختلف دیده‌ام. متاسفانه یکی از مشکلات اساسی کسانی که در سطوح مدیریتی سینما هستند این است سینماروی حرفه‌ای نیستند و این اصلا خوب نیست. من وقتی کارم سینما نبود، بیشتر با خانواده‌ام به سینما می‌رفتم تا الان که به صورت تخصصی به سینما می‌پردازم اما به دلایل متفاوت مثل برگزاری انواع جشنواره‌ها و رویدادهای مختلفی که در حوزه سینما رخ می‌دهد، عملا ما فیلم‌ها را بدون رفتن به سینما می‌بینیم. فکر می‌کنم ۹۰ درصد فیلم‌هایی که در هنر و تجربه نمایش داده می‌شود را دیده‌ام و در ۱۵ درصد کارها حتی سهیم بوده‌ایم. اگر بخواهیم یکی از شاخصه‌های مهم و تاثیرگذار و هم‌چنین نتایج بسیار مثبت مدیریت فعلی سینما را برشمریم ، به طور قطع به همین گروه هنر و تجربه می‌رسیم که امکان نمایش را به بسیاری از فیلم‌هایی می‌دهد که متاسفانه در فرآیند مافیایی موجود در نمایش، امکان اکران پیدا نمی‌کنند.

فرخنده کیش

 بخش اول گفت‌وگو با مدیرعامل انجمن سینمای جوانان ایران