هنر و تجربه – قاسم فتحی: جلسه نقد و بررسی مستند «راننده و روباه» عصر روز شنبه با حضور آرش لاهوتی (کارگردان) و شاهین امین (منتقد) در سینما هویزه مشهد برگزار شد. سوژه جذاب و بکر این فیلم علاوه بر شلوغی سالن و واکنش‌های مثبت تماشاگران در طول فیلم، باعث شد سوالات زیادی در جلسه نقد و بررسی فیلم از کارگردان و منتقد برنامه پرسیده شود.

  فلاورجانی شخصیتی خاص و دشوار برای فیلم‌سازی

در ابتدای برنامه شاهین امین در رابطه با دسته بندی این فیلم در حوزه فیلم‌های مستند گفت: «این مستند هم می‌تواند در دسته مستندهای پرتره قرار بگیرد هم به نوعی در گروه فیلم‌های فرامستند. امروز در سینمای مستند و داستانی بیشتر از آنکه فیلم‌های ژانر داشته باشیم، فیلم های ساب‌ژانر داریم. فیلم آقای لاهوتی هم قطعا یک مستند پرتره است. نکته‌ی اصلی فیلم آقای لاهوتی این است که کاراکتری جذاب و به شدت سخت را انتخاب کرده است. علاوه بر این کاراکتر فیلم، بیماری دو قطبی دارد که کار با او را دوچندان سخت می‌کند. در ضمن فراموش نکنید که این کاراکتر فیلم‌ساز و صاحب سلیقه و نگرش است.بنابر این  آدمی نیست که به راحتی در اختیار کارگردان قرار گیرد  . اما نکته مهم این فیلم است که کارگردان با فاصله از این کاراکتر ایستاده و کاملا جذبش نشده و مانند یک نظاره‌گر باهوش کارش را می‌کند.»

لاهوتی هم در ابتدای صحبت‌هایش از نگاه خود به فیلم‌سازی و سینمای مورد علاقه‌اش صحبت کرد و گفت: «من کلا همه فیلم‌هایم درباره آدم‌هاست. من آدم‌های قابل پیش‌بینی و همیشه در راه خیلی برایم جذاب هستند. درباره این فیلم و کاراکتر آن آقای کیانی فلاورجانی باید بگویم حتی اگر او فیلم‌ساز نبود باز هم  قابل پیش‌بینی نبودنش به اضافه تمام ویژگی های دیگرش می‌توانست جذاب باشد.»

لاهوتی افزود: «حالا همه این ویژگی‌ها را بگذارید در کنار فیلم‌ساز بودن آقای فلاورجانی . او چون از حیوانات برای ساخت فیلمش استفاده می‌کند برای ساخت شش دقیقه فیلم، سه سال وقت می‌گذارد. برای همین او فکر می‌کرد حالا که من می‌خواهم ۷۰دقیقه فیلم از او بگیرم، باید ۵سال طول بکشد! این برخوردها را ما با هم داشتیم. ولی خوشبخانه من چون از همان اول با صداقت به او گفتم که من چه می‌خواهم، او هم پذیرفت و کار را پیش بردیم. البته باید بگویم مراحل تحقیقات  ،ملاقات و آشنایی تا به مرحله فیلم برداری برسد حدود یک سال طول کشید.  »

شاهین امین در ادامه و در پاسخ به این سوال مجری جلسه که بحث بازسازی سکانس‌ها یا برخی از صحنه‌ها همیشه مطرح بوده و آیا به نظر شما امروزه این‌گونه مباحث اهمیت دارد یا نه، گفت: «خب طبیعتا هم اهمیت دارد و هم اهمیت ندارد! اگر یک فیلمی قالب و دنیای خودش را بنا کرد و طبق آن دنیا و قواعد پیش رفت هر کنشی بی اشکال است. یک مثل معروف در دنیای سینما وجود دارد که می‌گوید «شما قاعده‌ها را یاد می‌گیرید که به آن‌ها عمل نکنید» اما در بحث بازسازی باید بگویم من هیچ ایرادی نمی‌بینم که کسی بخواهد صحنه‌ای را بازسازی کند منتهی باید به دنیای فیلم بخورد . مثلا آن صحنه جلسه نقد و بررسی فیلم که شما می‌گویید که  بازسازی است هیچ اشکالی ندارد . به معرفی شخصیت کمک می‌کند و این به نظرم خیلی خوب بود.بازسازی هیچ اشکالی ندارد به شرطی که متناسب با فضای فیلم و تماشاگر را فریب ندهد ، به تماشاگر نشانی غلط ندهد.»

بازسازی بودن یا نبودن یک موضوع نخ‌نماست

لاهوتی هم در ادامه گفت: «در رابطه با بازسازی در فیلم مستند من می‌خواهم یک صحبت کلی بکنم. ببینید فیلم‌های من تا الان در معتبرترین جشنواره های مستند جهان نمایش داده شده و تا الان هیچ کدام از تماشاگران این سوال را نپرسیده‌اند که آیا فلان صحنه فیلم تو بازسازی است یا نه؟ می‌خواهم بگویم به شدت این موضوع نخ‌نما شده و کلیشه‌ای است که فقط می‌توانید آن را در این جغرافیا پیدا کنید. من هیچ اشکالی نمی‌بینم که صحنه یا صحنه‌هایی در یک فیلم مستند بازسازی شود  . شما نگاه کنید به مهمترین و بهترین فیلم‌های مستند دنیا که این اتفاق در آن افتاده است.»

امین هم‌چنین در بخش دیگری کمتر پرداختن  به بیماری دو قطبی فلاورجانی که می توانست  کشش فیلم را بیشتر کند یک انتخاب اخلاقی از جانب کارگردان راننده و روباه  دانست. لاهوتی هم در این باره گفت :« فیلم من درباره بازگشت آقای فلاورجانی است پس بنابراین تمرکز فیلم براین وجه ماجراست.»

لاهوتی همچنین به نقش شاگرد شوفر کاراکتر اصلی و حذف یکباره‌اش از فیلم می‌گوید: «البته به نظر من حضور او کوتاه، موثر و به موقع است. نکته دیگر این‌که موضوع فیلم من رابطه جعفر و فلاورجانی نبود و به نظرم همین مقدار حضورش کفایت می‌کرد.»

فیلمی درباره بازگشت به زندگی

امین هم درباره حضور شخصیت «وردست» در سینما گفت: «اینکه دوستان می‌گویند اگر جعفر که شاگرد  کاراکتر اصلی است می توانست حضور پر رنگ‌تری داشته باشد، قطعا فیلم جذاب‌تر می‌شد اما یک گزاره ابتدایی درباره فیلم مستند وجود دارد. و آن این‌که باید خودِ کاراکتر واقعی این مایه و متریال را داشته باشد تا کارگردان بتواند از او استفاده بیشتر ببرد. از طرف دیگر موضوع فیلم همان طور که آقای لاهوتی گفت، درباره رابطه این دو نفر نیست. از طرف دیگر ما با یک فیلم مستند مواجهیم و نه یک فیلم داستانی که حذف یا پر رنگ‌تر کردن یک شخصیت به نوعی نقص به حساب بیاید. موضوع فیلم در واقع بازگشتِ فلاورجانی به زندگی بود.»

رضایی(مجری جلسه) گفت: می‌خواهم از آقای لاهوتی سوال کنم موقعی که شما سراغ آقای فلاورجانی رفتید در حال پی‌گیری مسئله فیلم‌سازی‌اش بود یا شما او را راضی کردید دوباره به فیلم‌سازی بپردازد ؟ نکته بعدی این‌که چه مقدار شما سعی کردید که حال آقای فلاورجانی را خوب کنید؟

لاهوتی در پاسخ به این سوالات گفت: «من از آدم‌هایی که فکر می‌کنند می‌توانند با اثرشان همه دنیا را تغییر دهند و حال همه را خوب کنند، متنفرم. نکته مهم در بیماری آقای فلاورجانی این بود که ایشان با کار کردن حالش خوب می‌شود. ما فکر کردیم می‌توانیم از کاری که او عاشقش است، یعنی فیلم‌سازی، فیلم بگیریم. واقعیتش این است با تمام علاقه‌ای که به آقای فلاورجانی دارم باید بگویم من به فیلم خودم فکر می‌کردم ولی در کنارش برایم اهمیت داشت او با کاری دوست دارد به زندگی برگردد. »

امین در ادامه به عدم توازن بخش فیلم‌سازی فلاورجانی و سایر بخش‌های زندگی‌اش در فیلم اشاره کرد : «به نظرم بخشی که مربوط به زندگیِ خارج از فیلم‌سازی آقای فلاورجانی است، این‌که دیگر با کامیون بار نمی‌برد و چند وقتی بیکار است و مشکلات معیشتی دارد مثل همه افراد با بخشی که پروسه فیلم‌سازی‌اش را نشان می‌دهد، متوازن نیست و می‌توانست پررنگ‌تر باشد. همین عدم تناسب هم شاید باعث شده اهمیت فیلم‌سازی فلاورجانی به خوبی درک نشود.»

لاهوتی هم در پاسخ به سئوالی درباره شخصیت فلاورجانی و نوع تعامل با او گفت: «من آقای فلاورجانی را کم کم شناختم و او هم همین طور خودش را نشان می‌داد. یعنی مثلا یک هو وسط فیلم‌برداری گفت الان موقع یوگای من است. بعد من با تعجب پرسیدم مگر تو یوگا بلدی؟ می‌گفت آره. همین سکانس یوگایی که شما در فیلم می‌بیند از آن‌جا می‌آید. در واقع  او به سختی خودش را نشان می‌داد.»

در ادامه نشست تعدادی از تماشاگران به فصل های تاثیر گذار فیلم اشاره کردند و پرسش‌های را درباره نحوه فیلم‌سازی کیانی فلاورجانی با حیوانات مطرح کردند .لاهوتی در این باره اشاره کرد :«آقای فلاورجانی به خاطر نماهای منحصر به فردی که از حیوانات گرفته است در چندین جشنواره داخلی و خارجی تقدیر شده است. مضاف به این که او حیوانات را به شدت دوست دارد و هیچ آسیبی به آن‌ها نمی‌زند.» امین هم در ادامه این بحث افزود :« به نظرم فصل‌های مربوط به فیلم‌سازی فلاورجانی به خصوص بخش‌های که مشغول فیلم‌برداری است ،به همراه سکانسی که با یک حیوان فروش بابت خرید روباه  جر و بحث می‌کند از جذاب‌ترین بخش‌های فیلم است که تماشاگر نزدیک‌ترین فاصله را با فلاورجانی دارد.»

در پایان نشست لاهوتی در پاسخ به سئوالی که آیا سینمای مستند را ادامه خواهد داد؟ گفت:« من چند سال از عمرم را صرف این سینما کرده‌ام و نمی‌خواهم آن را رها کنم. اما قصد دارم فیلم  داستانی بسازم ،گرچه در حرفه فیلم‌سازی خیلی از اتفاق‌ها خارج از اختیار ما و غیر قابل پیش‌بینی است.»