هنر و تجربه: روز ملی سینما بهانه خوبی برای سرک کشیدن به یادگاری‌های تاریخ سینماست، اندوخته‌هایی که بخشی از آن رامی‌توانیم این روزها در فیلم‌خانه ملی ایران سراغشان را بگیریم. خبرگزاری ایسنا به همین مناسبت گزارشی را درباره وضعیت کنونی فیلم‌خانه ملی ایران  منتشر کرده‌است. در این گزارش خبرنگاران فرصت حضور در مخزن فیلم خانه ملی ایران را به دست آورده‌اند، محل نگهداری گنجینه‌هایی از سینمای ایران که به قول خودشان ورود به آن حس نابی را به همراه دارد. در ابتدای این گزارش تاکید شده که محل فعلی فیلم‌خانه ملی ایران قرار است به باغ فردوس منتقل شود و این انتقال با توجه به کمبود فضای لازم برای نگهداری فیلم‌های جدید، تجهیزات مدرن دیجیتالی در اسرع وقت ضروری و الزامی است.

فیلم‌خانه ملی ایران، که در حال حاضر در محل وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی مستقر است، سال ۱۳۲۸ با نام کانون فیلم ایران تأسیس شد. در واقع در آن سال این کانون با تشکیل جلسات نمایش فیلم، کار خود را آغاز کرد و از بطن این جلسات ایده تأسیس فیلمخانه ملی ایران، ابتدا با نام آرشیو فیلم ایران شکل گرفت. فیلم‌خانه در آغاز کار با هدف ایجاد کانونی برای نمایش فیلم‌های برتر سینمای جهان و بعدها با هدف گردآوری فیلم‌های ساخته شده در ایران و سازماندهی، حفظ و نگهداری اسناد و مدارک سینمایی ایجاد شد و در آغاز دهه‌ ۶۰، با مدیریت محمدحسن خوشنویس و مسئولان و متخصصانی که اغلب آن‌ها همچنان حضور دارند، توسعه یافت.

در مخزن و گنجینه‌ فیلم‌های تاریخ سینما فیلم‌های مختلفی در قطع ۸، ۱۶، ۳۵ و ۷۰ میلی‌متری، که شامل فیلم‌های کوتاه، مستند، سینمایی و آنونس‌های ایرانی و خارجی می‌شود، پس از بازبینی و تنظیم فرم‌های دقیق برای آن‌ها، شماره‌‌گذاری شده و در قفسه‌هایی نگهداری می‌شوند. قدیمی‌ترینِ این فیلم‌ها «دختر لُر» ساخته‌ اردشیر ایرانی با نویسندگی عبدالحسین سپنتا و «حاجی‌آقا آکتور سینما»، به کارگردانی آوانس اوگانیانس است که هر دو در سال ۱۳۱۲ خورشیدی ساخته شده‌اند. البته این‌ها قدیمی‌ترین فیلم‌های تاریخ سینمای ایران نیستند، چراکه «آبی و رابی» ساخته آوانس اوگانیانس در سال ۱۳۰۹ به عنوان اولین اثر سینمایی ایرانی یکی از بزرگ‌ترین کسری‌های فیلم‌خانه محسوب می‌شود، که متأسفانه تنها نسخه‌ منحصربه‌فرد آن سال‌ها پیش در آتش‌سوزی «سینما مایاک» سوخت و نابود شد.این مخزن که قبل از انقلاب اسلامی به عنوان پلاتو از آن استفاده می‌شد، حداقل ۴۰ هزار حلقه فیلم را در خود جای داده است.

فیلم خانه 2

لادن طاهری مدیر فیلم‌خانه‌ ملی ایران و عباس بهارلو – مورخ با سابقه سینما- به ایسنا می‌گویند: «این فیلم‌ها که به تعدادشان مدام افزوده می‌شود، نیازمند شرایط نگهداری بهتری هستند که این کار مستلزم تکمیل شدن هرچه سریع‌تر ساختمان جدید در محل باغ فردوس است.» ساختمانی که ۹۰ درصد آن تکمیل شده و ۱۰ درصد باقی‌مانده، به گفته‌ مسعود معمار، سرپرست دفتر طرح‌های عمرانی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی پنج – شش میلیارد تومان بودجه احتیاج دارد، که اظهار امیدواری می‌شود به‌زودی تأمین شود تا فیلم‌خانه به مکان اصلی‌اش انتقال یابند. طاهری و بهارلو هم‌چنین اضافه می‌کنند: «در این سال‌ها، پس از سروسامان دادن به حجم هنگفتی از فیلم‌ها تلاش گسترده‌ای صورت گرفت تا مجموعه فیلم‌هایی که در اختیار سایر نهادها دولتی بود و به شکل غیراصولی نگهداری می‌شدند، به فیلم‌خانه ملی ایران منتقل شوند.»

هم‌چنین به گفته آن‌ها: «پس از در اختیار گرفتن گنجینه نگاتیوهای واحد سمعی و بصری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی – که عمدتاً شامل نگاتیو فیلم‌های مستند، خبری و گزارشی از دهه ۱۳۳۰ به این سو می‌شود – دو لابراتوار عمده کشور (شرکت فیلم‌ساز و استودیو بدیع) نیز مجموعه نگاتیوهای خود را به گنجینه نگاتیو فیلم‌خانه ملی ایران انتقال دادند، که از بابت نگهداری این حجم از نگاتیوهای فیلم‌های سینمایی و غیرسینمایی نه فقط در میان فیلم‌خانه‌های منطقه، بلکه در جهان بی‌نظیر است.»

البته گفته می‌شود وزارت نفت – به عنوان یکی از دستگاه‌هایی که مجموعه فیلم‌های مستند خوبی در واحد سمعی و بصری آن نگهداری می‌شود – تاکنون حاضر نشده است فیلم‌های این وزارتخانه را به فیلم‌خانه انتقال بدهد؛ چراکه فیلم‌های این وزارتخانه در شرایط خوبی نگهداری نمی‌شوند و بیم آسیب‌رسیدن به آن‌ها می‌رود.

اما فیلم‌خانه‌ ملی ایران، که یکی از قدیمی‌ترین اعضای فیاف (فدراسیون بین‌المللی آرشیوهای فیلم) محسوب می‌شود، چند سالی است که با دیجیتالی شدن امکانات و تجهیزات سینما وارد مرحله دیگری شده و طبعا از این رهگذر مشکلات و کمبودهای جدیدتری هم پیدا کرده‌است که برخی از آن‌ها به‌دلیل بی‌برنامگی و عدم پیش‌بینی‌های لازم توسط مدیران ارشد سینما بوده‌است.

طاهری در این‌باره معتقد است: «همیشه این‌طور بود که همزمان با صدور مجوز نمایش فیلم‌ها نسخه‌ای از آن‌ها هم در اختیار فیلم‌خانه ملی ایران قرار می‌گرفت، اما مدت‌ها است که دیگر این اتفاق نمی‌افتد و نسخه تعدادی از فیلم‌هایی که در چند سال اخیر تهیه و تولید شده و به نمایش هم درآمده‌اند به فیلم‌خانه‌ راه نیافته‌اند. رواج ساخت فیلم‌های دیجیتال و تولید گسترده فیلم در سال‌های اخیر به این روند بیشتر دامن زده است.»

مدیر فیلم‌خانه ملی ایران در تأسف‌بار بودن این ماجرا اشاره می‌کند که «اگر از میان فیلم‌های قدیمی، پس از مدتی طولانی فهمیدیم که تنها نسخه «آبی و رابی» از دست رفته است، ولی الان، در دوره دیجیتال، پس از دو سال متوجه می‌شویم که هیچ نسخه‌ای از برخی فیلم‌های ساخته‌شده وجود ندارد، چون مثلا استودیو هر آنچه را از فیلم وجود داشته روی یک هارد تحویل تهیه‌کننده یا کارگردان داده و بعد متاسفانه از روی هارد پاک شده است.»

طاهری خاطرنشان می‌کند: «حجم انبوه و اصلی اسناد دیداری و شنیداری، که در گنجینه فیلم‌خانه ملی ایران نگهداری می‌شود، مبتنی بر سازوکارهای سینمای عصر آنالوگ تولید شده‌اند. بنابراین با توجه به برچیده‌شدن سازوکارهای این عصر، اهداف و وظایف فیلم‌خانه ملی ایران توسعه بیشتری یافته و چند سالی است که عمده فعالیت در دو حوزه متفاوت و در عین حال مکمل متمرکز شده است؛ یکی حفظ، نگهداری، مرمت و احیای اسناد دیداری و شنیداری با سازوکار لابراتواری و دیگری، اسکن و ترمیم تصاویر آسیب‌دیده و احیای فیلم‌هایی که در نتیجه گذر ایام آسیب‌های اساسی و جدی دیده‌اند.»

 

فیلم خانه 3

او همچنین با اشاره به دیجیتالی شدن سینما یادآور می‌شود: «به‌جز فیلم‌هایی که در یکی دو سال اخیر در گنجینه فیلم‌خانه ملی ایران جمع‌آوری شده، آنچه مربوط به یکصد و اندی سال گذشته می‌شود، فیلم‌هایی است که روی نوار سلولوئید ثبت و ضبط شده‌اند و این نوار تا به امروز، امتحان پس‌داده‌ترین و پایدارترین کیفیت ثبت تصاویر متحرک در جهان است و از این رو آرشیوهای فیلم در همه‌جای جهان فیلم‌های خود را با این کیفیت حفظ کرده‌اند. فیلم‌خانه ملی ایران نیز از این قاعده مستثنا نیست و در سه دهه‌ گذشته تمام توان خود را به کار برده است تا گنجینه اسناد دیداری و شنیداری ملی را با چنین کیفیتی و در قالب‌های ۸، ۱۶، ۳۵ و ۷۰ میلی‌متری حفظ و نگهداری کند.»

مدیر فیلم‌خانه ملی ایران، که بیش از ۲۰ سال است در اینجا حضور دارد، تاکید می‌کند:«متاسفانه اغلب فیلم‌هایی که از دهه‌های ماضی در گنجینه فیلم‌خانه ملی ایران حفظ و نگهداری می‌شوند، اسناد دیداری و شنیداری‌ای هستند که از اقصی‌نقاط کشور و از آرشیوهای دولتی، مجموعه‌دارهای خصوصی و تهیه‌کنندگان قدیمی سینما خریداری شده‌اند. بسیاری از این فیلم‌ها به‌دلیل نگهداری نامناسب در دما و رطوبت غیراصولی، سوانح غیرقابل پیش‌بینی و استفاده‌های بی‌قیدانه آسیب‌های جدی دیده‌اند. حجم انبوهی از اسناد موجود روی نوار سلولویید یا تیپ ثبت هستند و هیچ راهی جز حفظ و نگهداری آن‌ها، حتی در صورت تبدیل آن‌ها به دیجیتال، وجود ندارد. بدیهی است که از مدت‌ها پیش با آغاز روند برچیده‌شدن و انحلال لابراتوارهایی که با سازوکار سینمای عصر آنالوگ فعالیت می‌کنند، فیلم‌خانه ملی ایران به چاره‌اندیشی و برنامه‌ریزی برای حفظ یکی از لابراتوارهای قدیمی پرداخت و چاره‌ای جز این نبود که به احیا و بازتعریف فعالیت لابراتوار وزارت ارشاد بپردازد که از سال ۱۳۸۵ جزو زیرمجموعه فیلم‌خانه ملی ایران قرار گرفته است؛ لابراتواری که از چندسال قبل به‌دنبال سیاست‌های «خصوصی‌سازی» در شرف تعطیلی قرار داشت و بیم آن می‌رفت که تجهیزات و وسایل آن به‌عنوان «آهن‌پاره» دورریخته شود.»

طاهری هم‍‌چنین با تاکید بر تکمیل بودن ظرفیت مخزن فیلم‌خانه، یادآور می‌شود: «برای ایمنی بیشتر این آرشیو عظیم، از تمام فیلم‌های موجود در مخزن کپی جدید تهه می‌شود و تاکنون از حدود ۶۰ درصد فیلم‌ها کپی شده است.»