هنر و تجربه: «دیده‌بان» دومین فیلم ابراهیم حاتمی‌کیا در مقام کارگردان، برای اولین بار نام او را در سینمای ایران مطرح کرد. دو فیلم جنگی «ابراهیم حاتمی‌کیا» در سال‌های ۶۷ و ۶۸ یعنی «دیده‌بان» و «مهاجر» هنوز علاقه‌مندان خاص خودشان را دارند و کم نیستند کسانی که هم‌چنان این دو فیلم را  بهترین کارهای ابراهیم حاتمی‌کیا می‌دانند.

حاتمی‌کیا فعالیت سینمایی خود را با فیلم‌برداری در گروه روایت فتح در سال ۱۳۶۰ آغاز کرد؛ در اوایل جوانی و در سن بیست سالگی. اولین فیلمش را در سال ۶۵ با نام «هویت» ساخت که بیرون از جبهه‌های جنگ اما در ارتباط با جنگ بود. محور اصلی فیلم «هویت» جنبه متحول کننده جنگ بود. کسی که با فضای جبهه و جنگ بی‌ارتباط است در مجاورت با مجروحان جنگی و مشاهده روحیات آن‌ها متحول می‌شود و در مورد گذشته‌اش تردید می‌کند. دومین فیلم حاتمی‌کیا اما در زمانی بسیار کوتاه بعد از قبول قطع‌نامه ساخته شد. «دیده‌بان» در هفتمین جشنواره فیلم فجر در سال ۶۷ به نمایش درآمد و موردتوجه قرار گرفت. فیلم سیمرغ بلورین بهترین فیلم دوم را از بخش فیلم‌های اول و دوم گرفت و همچنین برنده جایزه ویژه هیات داوران شد.
«دیده‌بان» داستان یک ایثار است. ارتباط خط کمین با نیروهای خودی توسط دشمن قطع شده و احتمال سقوط منطقه بسیار زیاد است. مقابله و مقاومت نیروها در مقابل دشمن نیازمند حضور دیده بان جهت هدایت آتش سنگین است. عارفی برای پیوستن به خط کمین و دیده بانی باید از مسیری عبور کند که زیر آتش شدید دشمن قرار دارد. عبور عارفی از موانع و امیدواری و ناامیدی‌هایش سمبلی است از سیرو سلوک عرفانی و سختی‌های راه.

مسعود پورمحمد در نقدی با عنوان «گذر از دالان پرخطر» که در شماره ۷۹ مجله فیلم در ارتباط با «دیده‌بان» منتشر شده‌، فیلم را در ارتباط کامل با قبول قطع‌نامه دانسته است: «دومین فیلم حاتمی‌کیا را می‌توان هم افسوسی و هم تفسیری بر پذیرش قطعنامه ۵۹۸ دانست. با آن‌که مقدمات فیلم از مدت‌‌ها پیش فراهم شده بود و هرچند در خود فیلم کوچک‌ترین صحبتی در این باره نیست و ماجرای آن تنها به مقاومت بخش کوچکی از نیروهای ایرانی در برابر یکی از هجوم‌های عراق می‌پردازد، اما فضای حاکم بر فیلم حال و هوای پس از قطعنامه است.» در فیلم اشاره‌های فراوانی به کمبودهای سال‌های آخر جنگ در جبهه‌ها می‌شود و قهرمان فیلم با نیروی ایمان سعی دارد روی این کمبودها پل بزند.

دیده بان

 

حاتمی‌کیا قهرمانش را با نیروی ایمان از موانع عبور می‌دهد. مراحل عبور از این موانع بی‌شباهت به سیر و سلوک عرفانی نیست و در نهایت با به یادماندنی‌ترین سکانس فیلم به اوج می‌رسد. سکانسی که صدای پاهای شخصیت اصلی در ترکیب با صدای خمپاره‌ها قرار می‌گیرد و به تدریج به صدای رژه منظم یک ارتش تبدیل می‌شود. هر فیلمی از حاتمی‌کیا در دهه‌های شصت و هفتاد لااقل یک سکانس تماشایی داشت که با همراهی موسیقی در یادها می‌ماند. سکانسی در «بوی پیرهن یوسف» که دایی یوسف به دنبال اتوبوس اسرا می‌دود، سکانس به یادماندنی گلایه سعید از خدا در «از کرخه تا راین»، نامه حاج کاظم به فاطمه در «آژانس شیشه‌ای»… در دیده‌بان اما موسیقی جای خود را به صدای محیطی ناشی از انفجارهای خمپاره‌ها داده است.

یک مولفه دیگر سینمای حاتمی‌کیا که در دیده‌بان ردپای آن آشکار است، سمبلیسم سینمای اوست. کار با پرچم «انا فتحنا» که در شروع و در نمای پایانی صورت می‌گیرد و آسمان آبی در تقابل با آب گل‌آلود که نشانی از معنویت و عدم معنویت هستند و بسیاری مثال‌های دیگر. مسعود پورمحمد در بخش دیگری از همان نقد ذکر شده می‌نویسد: «حاتمی‌کیا در بیان یک مساله دیگر نیز موفق است و آن نشان دادن نتیجه بخش بودن ایثار عارفی و پرواز عارفانه اوست که با چشمان باز و آگاهی کامل صورت می‌گیرد. عمل او منجر به حفظ خاکریز خودی و جان همرزمانش تا رسیدن نفرات و امکانات کمکی می‌شود. هنگامی که حاجی (فرمانده گروه) در شگفت از عظمت فداکاری او پرچم انا فتحنا را روی صورت او می‌کشد کارگردان داستان فیلمش و شخصیت‌هایش را تعمیم می‌دهد.»

حاتمی‌کیا در یادداشتی که در زمان حضور فیلم در هفتمین جشنواره فجر نوشته از دادن خلاصه داستان خودداری کرده و می‌نویسد: «شاید ده‌ها بار سعی در نوشتن خلاصه داستان فیلم به شکل ایده‌آل داشتم ولی متاسفانه هیچ‌کدام قانعم نکرد. امیدوارم بعدها یک نفر این خلاصه را آن‌گونه که حق مطلب ادا شود بنویسد. ما که حریف نشدیم.» در این یادداشت ابراهیم حاتمی‌کیا می‌نویسد: «سِمَت فیلم‌بردار در مجموعه تلویزیونی روایت فتح یکی از نقاط عطف زندگیم است. در یکی از عملیات‌ها همسفر شهید امیراسکندر یکه‌تاز بودم و ناظر لحظه به لحظه ایشان تا شهادت. شاید گستاخی من در طرح چند ساعت آخر زندگی عارفی، از همین‌جا نشات بگیرد. به هرحال دغدغه حدود واقعیت و تخیل وعنصر ظریف شهادت مرا تا آخرین لحظه دوبلاژ در تردید گذاشته بود که آیا اسم واقعی شهید عارفی را بر روی شخصیت اول فیلم بگذارم یا خیر. به هرحال منتظر عواقبش هستم.»

دیده‌بان از ۳۰ شهریور در گروه هنر و تجربه اکران می‌شود.

برچسب‌ها: