هنر و تجربه: هویت، تاریخ،مردم‌شناسی، جامعه‌شناسی، اقلیم‌شناسی، تفاوت‌های فرهنگی و…همه و همه را می توان در لابه‌لای فیلم‌های قدیمی یک سینمای ملی، اعم از داستانی و مستند وکوتاه و بلند جست وجوکرد، سندهایی که نباید نسبت به آن‌ها بی‌تفاوت بود،چراکه می‌توانند دستمایه پژوهش‌های بسیاری در زمینه‌های مختلف باشند. اما احوال فیلم‌های قدیمی ایرانی این روزها چگونه است.آیا می‌توان به یک نمایش با کیفیت مطلوب برای فیلم های قدیمی فکر کرد. خبرگزاری مهر در گزارشی تلاش کرده تا وضعیت امروز فیلم های قدیمی را بررسی کند. بخش‌هایی از این گزارش را می‌خوانید.

«تا همین سه سال پیش فیلم‌های سینمایی در ایران به صورت ۳۵ میلیمتری ساخته می شد و به مرور با رونق سینمای دیجیتال در جهان و گسترش این تکنولوژی در سینمای ایران، تولید فیلم های سینمایی با استفاده از نگاتیو در ایران هم منسوخ و در پی آن آپارات ها هم کم و بیش از سینماها جمع شد، به گونه ای که امروز در صنعت سینمای ایران همپای دیگر کشورهای جهان فیلم ها به صورت دیجیتال ساخته و پخش می‌‌شود.
اما در این بین این سوال پیش می‌آید که اوضاع نگهداری آثار قدیمی سینمای ایران چگونه است؟ نگاتیوهایی که اگر به خوبی از آن‌ها محافظت نشود، بخشی از تاریخ سینمای ایران نیز با  از بین رفتن آن‌ها از بین می‌رود؛ اتفاقی که ممکن است تا امروز برای تعدادی از فیلم ها رخ داده باشد.
فیلم‌خانه ملی، صدا و سیما، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان از جمله نهادهایی هستند که مسئولیت و محافظت از آثار سینمایی را برعهده دارند که البته صدا و سیما و کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان معمولا آثار تولیدی خود را نگهداری می‌کنند. در این میان فیلم‌خانه ملی اصلی‌ترین نهاد برای نگهداری از  این سرمایه تاریخی است.

تاریخ سینمای ایران در خطر است
کیوان کثیریان مدیر «سینما تک» خانه هنرمندان با اشاره به مشکلاتی که این مرکز برای اکران برخی از فیلم های تاریخ سینمای ایران با آن مواجه است گفت: «به تازگی فیلم «یک بار برای همیشه» به کارگردانی سیروس الوند را به نمایش گذاشتیم، این فیلم هر چند برای ۲۰ سال پیش است اما کیفیت آن اصلا خوب نبود و سیروس الوند هم از اینکه از این فیلم به خوبی نگهداری نمی شود، بسیار ناراحت است. جالب است بدانید همین چند ماه پیش فیلم سینمایی «بهترین سال های زندگی ما» به کارگردانی ویلیام وایلر را نمایش دادیم که این فیلم هرچند برای بیش از ۷۰ سال پیش بود اما از کیفیت بسیار خوبی برخوردار بود.
اوبا بیان اینکه فیلم های سینمایی که فیلم‌های تاریخ سینمای ایران تکرارپذیر نیستند و باید از آن‌ها مراقبت شود، توضیح داد: «اگر فیلم های تاریخ سینمای ایران نابود شود دیگر نمی توان آن‌ها را تکرار کرد و بخشی از تاریخ کشورمان با آن‌ها از بین می‌رود. در این میان فیلمخانه ملی که وظیفه حفظ و نگهداری از این آثار را دارد باید به سمتی برود که تمام فیلم ‌های تاریخ سینمای ایران را که در حال حاضر به صورت نگاتیو موجود است، بهینه سازی کند و با استفاده از امکانات جدید دیجیتال، این فیلم‌ها را ترمیم کرده و  برای نسل های بعد و تاریخ سینما نگه دارد.
این منتقد سینما بیان کرد: «حتی بخشی از این مساله شامل آرشیو صدا و سیما هم می شود، در این بخش نیز وضعیت فیلم ها به گونه ای است که هیچ دسترسی به آن‌ها نداریم. به عنوان مثال مدتی پیش فیلم «جام حسن لو» به کارگردانی محمدرضا اصلانی را نمایش دادیم، برای نمایش این فیلم و با توجه به اینکه هیچ نسخه ای از این فیلم در آرشیو صدا و سیما وجود نداشت، محمدرضا اصلانی مجبور شد تا این فیلم را بعد از گذشت ۴۰ سال دوباره بسازد. در واقع این فیلم در حال حاضر ۲ نسخه دارد یک نسخه برای سال ۵۳ است که نمی دانیم کجا است و اگر در صدا و سیما وجود دارد کیفیت آن چگونه است، و یک نسخه نیز برای سال ۹۳.»

کمبود بودجه سینمای ایران برای ترمیم آثار نگاتیو
امیرحسین علم‌الهدی دبیر اجرایی شورای سیاست‌گذاری سینمای «هنر و تجربه» نیز درباره آثاری که قصد دارند از تاریخ سینمای ایران در گروه به نمایش درآورند و مشکلات آن گفت: «بحث کیفیت در سینمای ایران بحثی است که در رده های آخر به آن توجه می‌شود، به‌خصوص نگهداری و ترمیم فیلم‌های قدیمی که عمدتا فیلمخانه ملی ایران و آرشیو صدا و سیما به دلیل شرح وظایف مصوب خود در این حوزه ورود پیدا کرده‌اند.»
این مدیر سینمایی با اشاره به اینکه سینمای ایران با کمبود بودجه برای ترمیم نگاتیوهای قدیمی فیلم های سینمایی مواجه است، بیان کرد:« در چند سال گذشته تنها دو فیلم «اون شب که بارون اومد» به کارگردانی کامران شیردل و «گاو» به کارگردانی داریوش مهرجویی دیجیتال شده و روی نگاتیوهای این فیلم‌ها کار ترمیمی انجام شده است.»
به گفته او ، در حال حاضر تنها یک شرکت می تواند چنین خدماتی را ارائه دهد که آن هم در بخش خصوصی است، همین مساله نشان می دهد که سینمای ایران در زمینه ترمیم فیلم ها نه تنها با کمبود منابع مالی مواجه است، بلکه کمبود زیر ساخت هم دارد.
علم الهدی با اشاره به اینکه یکی از مشکلات سینمای «هنر و تجربه» این است که تعدادی از فیلم هایی که می خواهد اکران کند با کیفیت خوب در دسترس نیست، ادامه داد: «همین مساله سبب شده است تا سینمای «هنر و تجربه» برای نمایش فیلم های ارزشمند چاره ای نداشته باشد جز اینکه به حداقل کیفیت از یک اثر که بتوان آن را روی پرده برد هم قناعت کند. به هر حال امیدوارم فیلمخانه ملی بتواند فیلم‌های ارزشمند را به صورت کاملا حرفه ای ترمیم و نگاتیوهایی را که از بین رفته است دوباره بازسازی کند تا امکان نمایش دوباره آن فراهم شود.
دبیر اجرایی شورای سیاستگذاری گروه «هنر و تجربه» بیان کرد: «به عنوان مثال مدتی به دنبال نسخه ای از فیلم سینمایی «در مسلخ عشق» کمال تبریزی بودیم که متاسفانه هیچ نسخه ای از این فیلم برای نمایش پیدا نکردیم. به ما گفته شد که نگاتیوهای فیلم موجود است اما باندهای صدا مفقود شده است، بی شک چنین فیلمی قابل نمایش نیست، چرا که اگر قرار باشد فیلمی روی پرده سینما برود باید به کیفیت آن متعهد بود، ولی متاسفانه با وجود همه زحماتی که فیلمخانه ملی ایران می کشد و با توجه به منابع موجود با مشکل تامین فیلم‌های قدیمی با کیفیت برای پرده سینما مواجه هستیم. امیدوارم تلاش فیلمخانه ملی با توجه به هزینه بالای ترمیم فیلم های نگاتیو به نتیجه برسد و البته نباید فراموش کرد که ترمیم فیلم های تاریخ سینمای ایران نیازمند یک عزم ملی است.»
علم الهدی با اشاره به اینکه بخشی از فیلم ها به دلیل نبود کیفیت مناسب امکان نمایش ندارد، توضیح داد: «این نوع از فیلم ها باید مراحل فنی و دیجیتالی را پشت سر بگذارند تا امکان نمایش داشته باشند. »و در پایان صحبت‌هایش تاکید کرد: «گروه سینمایی «هنر و تجربه» برای نمایش فیلم های قدیمی با مالک فیلم قرارداد می بندد. البته باید فیلم مورد نظر کیفیت مناسب برای نمایش داشته باشد، در غیر این صورت نمی توانیم فیلمی را نمایش دهیم.»

کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان ترمیم فیلم ها را انجام می‌دهد
مناف یحیی پور معاون تولید کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان نیزگفت: «عمده تولیدات کانون پرورش فکری به همان شکل نگاتیو در فضایی در حد امکانات کانون آرشیو شده است، امکاناتی که سعی شده در حد مناسبی باشد تا فیلم ها آسیب نبیند.»
او با تاکید بر اینکه از سال گذشته طرحی به تصویب رسید که شامل ترمیم و تبدیل نسخه های نگاتیو به نسخه های دیجیتال بود که به دلیل مشکلات مالی دیرتر به مرحله اجرا رسید،توضیح داد: «در حال حاضر طرح ترمیم فیلم‌های کانون شروع شده اما به دلیل هزینه بالای این کار، یک جا نمی توانیم ترمیم فیلم ها را انجام دهیم و مجبور هستیم که به تدریج این کار را پیش بریم. در همین راستا در برنامه هر ساله کانون پرورش فکری کودک و نوجوان ترمیم تعدادی از آثار در نظر گرفته شده است تا بتوانیم بعد از گذشت چند سال آرشیو مناسبی از آثار کانون پرورش فکری کودک و نوجوان داشته باشیم. تا امروز ترمیم تعدادی از فیلم های سینمایی را آغاز کردیم و نزدیک به ۵ فیلم به زودی آماده می شود، در کنار آن نیز ترمیم تعدادی از فیلم های کوتاه آغاز شده است، اما برای سال آینده در تلاش هستیم تا تعداد بیشتری از فیلم ها را ترمیم کنیم.
معاون تولید کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان با اشاره به اینکه اولویت ترمیم فیلم های آرشیو کانون، براساس اهمیت فیلم ها به خصوص از نظر اعتبار جهانی و درخواست برای نمایش فیلم ها در کشورهای مختلف در نظر گرفته می شود، بیان کرد: «در حال حاضر کار ترمیم فیلم‌هایی مانند «دونده» امیر نادری، بعضی از فیلم‌های عباس کیارستمی و برخی از فیلم های ابراهیم فروزش شروع شده است و در نظر داریم تا برهمین اساس آرشیو فیلم ها را ترمیم کنیم تا این کار به پایان رسد. در این پروسه تمامی آثار کانون پرورش فکری ترمیم می شود و هیچ فرقی نمی کند که این آثار قبل و یا بعد از انقلاب اسلامی ساخته شده باشد.»

وضعیت آثار در فیلمخانه ملی ایران
لادن طاهری مدیر فیلم‌خانه ملی ایران نیز درباره آرشیو فیلم‌خانه و شرایط آثار موجود در این مرکز گفت: «از عمر بسیاری از اسناد دیداری و شنیداری آرشیو فیلم‌خانه ملی ایران بیش از یکصد سال می‌گذرد و به‌ جز فیلم‌هایی که در چند سال اخیر در آرشیو فیلم‌خانه ملی ایران حفظ و نگهداری ‌شده، آنچه مربوط به بیش از ۱۰۰ سال گذشته است، فیلم‌هایی است که روی نوار سلولوئید ثبت و ضبط شده‌اند. نوارهای سلولوئید به دلیل ماهیت شیمیایی آسیب پذیر، اگر در شرایط درست نگهداری نشوند در اثر فعل ‌و انفعالات شیمیایی و تأثیر انواع قارچ‌ها و باکتری‌ها تجزیه شده، دچار رنگ‌پریدگی و خسارت‌های بی شمار دیگر می شوند. غالب فیلم‌های فیلم‌خانه ملی ایران نیز در سال‌های گذشته از انبار استودیوها، سینماها و  آرشیودارهای خصوصی تهیه و به مخازن فیلم‌خانه ملی ایران منتقل شده است که این آثار بنا به دلایل مختلف چون نگهداری در شرایط نامطلوب، در دسترس نبودن نگاتیو، آسیب جدی پوزیتیو، عملیات نامناسب لابراتواری در زمان ساخت و نمایش‌های مکرر با آپارات‌های مستعمل دچار تخریب فیزیکی شده‌اند.»
طاهری با اشاره به چگونگی ترمیم آثار سینمای ایران، بیان کرد: «با امکانات آنالوگ و سنتی نمی‌توان فریم‌های از دست ‌رفته و رنگ‌های اصلی را که به‌ مرور زمان کیفیت اولیه‌ شان را از دست‌ داده‌اند احیا و خط‌ و خش های عمیق لایه سطحی ژلاتین را ترمیم کرد. تخریب و آسیب های وارد شده به این فیلم ها امکان هرگونه بازسازی کامل در لابراتوار آنالوگ را از بین می برد و حداکثر کاری که می توان روی این دسته از فیلم ها انجام داد، شست و شو و غبارزدایی، ترمیم شکستگی دندانه ها و جلوگیری از پیشرفت خشکی و شکنندگی آن ها است. اما امروزه به کمک فناوری نوین دیجیتال با همه نوپایی‌اش، می‌توان با احیای تصویرهای از دست ‌رفته و صدای نامطلوب آن‌ها و نیز اصلاح رنگ پریدگی فیلم ها به تجربه نوینی از «بازیابی» اسناد دیداری و شنیداری دست زد.»
او در ادامه توضیح داد:« فیلم‌خانه ملی ایران از همان ابتدا بر این باور بود که حفظ، مرمت و احیای فیلم‌های قدیمی و ارزشمندی که در گنجینه ملی نگهداری می‌شود کاری بسیار پرهزینه و دقیق و نیازمند دانش، سرمایه و تکنولوژی بسیار پیشرفته است، همچنین به دلیل حجم انبوه این فیلم‌ها لازم است که این دانش و فناوری در دسترس متخصصان همین مرز و بوم باشد و در مدت شش هفت سال گذشته، همواره درصدد بود که به ‌جای ارسال نسخه‌های فیلم‌های آسیب ‌دیده به خارج از کشور برای احیا و بازیابی، معدود افراد اهل‌ فن را تشویق کند که تجهیزات، امکانات و دانش احیای دیجیتال اسناد دیداری و شنیداری را در ایران فراهم کنند. چند سالی است که این امکانات و دانش فنی آن در ایران فراهم و به ‌مرور کار مرمت دیجیتال فیلم‌های مهمی از تاریخ سینمای ایران انجام شده و تعداد بیش‌تری در مرحله انجام است.»

فعلا برنامه ای برای نمایش فیلم های نگاتیو نداریم
علی احمدی مدیرعامل موسسه «تصویر شهر» نیز با اشاره به اینکه این موسسه طی برنامه ای در دو سال فیلم های قدیمی را به نمایش گذاشت، توضیح داد: «موسسه «تصویر شهر» دو سال متوالی در ماه مبارک رمضان طرح اکران فیلم های خاطره انگیز را در پردیس های سینمایی برگزار کرد. برای اکران فیلم های مورد نظر در طرح «فیلم های خاطره انگیز» با دفاتر پخش فیلم های مورد نظر قرارداد بستیم، قراردادی که کاملا مطابق با فیلم های روز سینمای ایران بود و هیچ تفاوتی با قرارداد فیلم های تازه اکران شده سینمای ایران نداشت.»
او با اشاره به اینکه فیلم های اکران شده در این طرح همه نگاتیو بوده است، توضیح داد:« نمایش این فیلم‌ها در سال ۹۲ در پردیس های سینمایی با مشکل چندانی همراه نبود چراکه سینماها هنوز به سیستم دیجیتال تجهیز نشده بودند، اما در سال ۹۳ با تجهیز سینماها به سیستم دیجیتال دیگر امکان نمایش فیلم های نگاتیو وجود نداشت، به همین دلیل مجبور بودیم تا نسخه دی وی دی با کیفیت مناسب و یا نسخه دی وی کم را از دفاتر پخش گرفته و آن را اکران کنیم.»
مدیرعامل موسسه «تصویر شهر» تاکید کرد:« در سال ۹۲ فیلم هایی چون «اجاره نشین ها» و «هامون» به کارگردانی داریوش مهرجویی در دو پردیس سینمایی ملت و تماشا نمایش داده شد، اما در سال ۹۳ تصمیم گرفته شد تا در ماه مبارک رمضان سه هفته فیلم از کارگردانانی چون ناصر تقوایی، داریوش مهرجویی و زنده یاد علی حاتمی به نمایش درآید. متاسفانه هیچ کدام از فیلم های زنده یاد علی حاتمی در اختیار هیچ دفتر پخشی نبود به همین دلیل نتوانستیم هفته فیلمی از این کارگردان برگزار کنیم.»