ماهنامه هنر و تجربه – پدرام اکبری: مستند ۶۰ دقیقه ای «آزادراه» که در جشنواره سینماحقیقتِ سال پیش با نامزدی دریافت جایزه به نمایش درآمد، از ساخته های محسن خان جهانی در بهار و تابستان ۹۳ است؛ مستندسازی که کارنامه حرفه ای خود را با موضوع های اقتصادی (نظام پولی و بانکی)، ورزشی، شبه سیاسی، ملی و اجتماعی در آثاری چون «شهر پولکی»، سه گانه «من لیدر هستم»، «کلید» و «کلاه شیشه ای»، «صندلی ۲۵۷»، «انتهای خیابان پاستور»، «گزارش یک بازپرس» و «آزادراه»، با استواری تداوم بخشیده است.
این مستند به واکاوی مقدور فراز و فرودهای یکی از طرح های بزرگ عمرانی و ملی کشورمان یعنی احداث آزادراه تهران – شمال می پردازد؛ طرحی کلان که پس از حدود دو دهه و طی سه دوره ریاست جمهوری های پیشین و دو سال و چند ماهِ سپری شده از دوره ریاست جمهوری کنونی، همچنان بی
سرانجام و بلاتکلیف است.
فیلم با توضیح یکی از حفاران تونل در اتاقک کارگاه محل اتراق وِی آغاز می شود که با فروتنی قصه کوتاهی را با تکیه بر بیت معروف «دیگران کاشتند و ما خوردیم/ ما بکاریم و دیگران بخورند» روایت می کند. سپس عنوان بندی فیلم با گذر خودرو حامل دوربین از تونل های نسبتا تاریک و در متن صدای جیغ و داد سرنشینان خودرویی فرضی دیده می شود که گویی مخاطب را به فیلم و طرحی پر از غوغا و شادی گذرا و فضایی ناروشن فرامی خواند. آن‌گاه در تصاویری هوایی از پل ها و بزرگراه های پرتردد تهران و با تصویری زیبا و دلنشین که حاصل هدایت سنجیده دوربینِ غنوده بر وسیله ای پرنده و قابل کنترل از راه دور بر گِردِ برج میلاد توسط کارگردان و تمرکز بر افق های منتهی به مناطق شمال غربی پایتخت و مسیر روستای پیشین و رودخانه کَن است (که آغاز آزادراه مورد سخن از تهران است) و به ویژه همراه با تمهیدی کلامی که بعداً بدان اشاره خواهد شد، فیلم در سه بخش نسبتاً مجزا و متفاوت ادامه می یابد: نخست، تاریخچه ای کوتاه، مصور و آرشیوی از پیشینه احداث جاده چالوس در حدود ۸۰ سال پیش، سپس تصاویری مستقیم همراه با اظهار نظرهای مختلف در مقابل دوربینِ خان جهانی در خصوص اهداف، اهمیت، مضرات و مشکلات طرح، به ویژه از زبان تنی چند از صاحب نظران، نمایندگان مجلس، مسئولان اجرایی آزادراه، کارشناسان محیط زیست و نیز هاشمی رفسنجانی، رئیس جمهوری وقت، در آیین آغاز عملیات اجرایی طرح و وزیر راه دولت احمدی نژاد و نیز خودِ رئیس دولت سابق در مراسم افتتاح نمادین قسمت کوچکی از یکی از قطعه هایی که ظاهراً آماده بهره برداری شده بود و سرانجام اظهار نظر، گلایه ها و نارضایتی های شماری از افراد بومی، ساکنان و شاغلان محل و صاحبان زمین های پیرامون قطعه شمالی آزادراه از اجرای این طرح و خسارت هایی که از آن متحمل شده اند.
سازنده «آزادراه» به لطف کاربلدی، هوشمندی، انتخاب بهینه و آشنایی ها و حسن ارتباط هایی که با برخی ادارات و نهادها و مسئولان ذیربط دارد، بستر دست یابی به منابع، آرشیوها، مدیران، شخصیت ها و به ویژه اطلاعات مورد نیاز فیلم هایش را عموماً هموار و فراهم می کند. هم بدین روی، «آزاد راه» از یک سو مستندی است به جد اطلاع رسان و از سوی دیگر با احتیاط و برخی بایستگی هایی که مراعات کرده، به وجهی مقبول، روشن گر و پرده بردار. به بیان دیگر، فیلم هرچند به بازنمایی و بیان صریح آنچه که سبب سازِ ناتمامی و ناکامی های این طرح بزرگ ملی گردیده می پردازد، با این حال از قضاوت مستقیم در خصوص علت ها و عوامل این ناکامی ها و نامرادی ها، دوری نموده و داوری را به مخاطب فیلم واسپرده است. با این همه، نگارنده اشاره به چند نکته را ضروری می داند:
۱- برای بازنمایی مصور طرحی چنین مهم که به گفته یکی از وکلای مجلس در فیلم، به رغم برآورد اولیه ۱۰ هزار میلیارد تومانی هزینه ساخت آزادراه، اکنون و با این اطاله زمان، ۵۰۰ هزار میلیارد تومان هزینه خواهد بُرد (یعنی سهم هر خانواده چهار نفری از جمعیت فرضی ۸۰ میلیونی کشورمان، ۲۵ میلیون تومان) و در شرایطی که پس از حدود دو دهه، هنوز به نیمه هم نرسیده، گنجاندن روایت یک حفارِ زحمت کشِ ساده دلِ تونل در آغاز که در اواسط فیلم هم دیده و تکرار می شود از قصه گلستان سعدی (…کاشتند و ما خوردیم…) اساساً چه کمکی به فیلم با اهداف بس بلندش می کند؟
۲- بنا به گفتار متن آغازین فیلم، عبارت «تمدن راه است و راه یعنی تمدن» که به طور منتزع، مفهومی پذیرفتنی دارد، آیا آزادراهی چنین که به سخن معاونت وقت مناطق روستایی سازمان حفاظت محیط زیست، مختصات زیست محیطی منطقه را برمی آشوبد و گونه های گیاهی و جانوری آن سامان را نه تهدید که نابود می کند و کشاورزان و دیگر بومیان پیرامون قطعه شمالی طرح را به اعتراض و مخالفت برانگیخته، قرار است با گسیل سالانه میلیون ها نفر به خطه شمال از طریق این آزادراه، کدام تمدن را به شهرهای شمالی مان عرضه کند؟ و یا تأسی به عناوینی از جمله مسکن اجتماعی، دانشگاه آزاد، پنج به علاوه یک، بیکاری، داعش، یارانه، پارازیت، آلودگی هوا، ترافیک و کلیدواژه های دیگری از این دست در ادامه عبارت آغازین گفتار متن فیلم آیا به راستی محملی قابل درک و یکسان و انگیزه ای فراگیر و همگانی برای عزم سفر میلیون ها مسافر به خطه شمال است؟
۳- پذیرفتنی می نماید که دستگاه ها و وزارتخانه های مسئول و مرتبط، از ارائه اسناد و مدارک متعلق به طرح به هر دلیل خودداری کرده باشند. اما در موضوعی با این اهمیت و گستردگی، جای شگفتی است که چرا همچون بهره مندی فیلم از آرشیوهای تصویری و صوتی، فیلم‌ساز از استفاده و به کارگیری خبرها و گزارش های سالیانِ مندرج در مطبوعات، غفلت یا خودداری کرده است؟ همچنین از مهندس آب پرور، مدیر عاملِ شش ماه قبلِ آزادراه تهران – شمال، جایی که با ابرام و قاطعیت و در نمایی بسته رو به دوربین می گوید: «تصویب شده به جای هر درخت که در مسیر احداث قطع می شود، ده اصله درخت در همان مناطق کاشته شود» جای طرح این پرسش وجود دارد که تاکنون چند درخت و در کجاها کاشته اید؟ که بالطبع در صورت دریافت پاسخ مثبت، دوربین به آن محل ها برای ثبت و ارائه سند تصویری اعزام می شد.
۴- تاریخ گشایش مراسم شروع مراحل اجرایی طرح توسط رئیس جمهور چهار دوره پیش بهتر بود زیرنویس می شد و نیز نام نویسنده گفتار متن در عنوان بندی درج می گردید.
با این همه، بیان اثرگذارِ نارسایی های مدیریتی و مالی اجرای این طرح ملی، جابه جایی و تعویض مسئولان ذیربط، عدم وجود اراده منجر به اعمال قاطعیت در دستور و اقدام، مشارکتِ مشکل آفرین و ناسازگار وزارت راه و بنیاد مستضعفان، کُندی کار و رها شدن اجرا در مقاطع مختلف زمانی، بازی درآوردن و جرزدن شریک ۵۰ درصدی چینی، افتتاح نمایشی و هزینه شدن از کیسه بودجه عمومی و بیت المال برخلاف قول رئیس جمهور وقت در مراسم شروع اجرای طرح در حدود ۱۹ سال پیش و… همه و همه از نقاط قوت مستدل و محتوایی «آزادراه» است؛ آگاهی هایی که فیلم را در مقام مستندی اطلاع رسان، ناظری کنجکاو و واقع بین اما بی طرف، همراه با تدوینی مطلوب و تصاویر هوایی ملالت زدا و خوش قاب، ماندگار می کند و توانمندی کارگردان را در راهبری این گونه مستندها، دیگربار به رخ می کشاند.

* مدیرعامل سابق آزادراه تهران – شمال ، مبادی خروجی آن در کرج و چالوس را – در صورت راه اندازی و بهره برداری – به قیفی تشبیه می کند که هزاران خودرویی را که پشت آن خروجی ها انبوه می شوند، همچون عملکرد قیف، به کندی بسیار امکان تخلیه می دهد. آینه دق نیز توصیفی است که وزیر راه دولت سابق از آزادراه معطل مانده تهران – شمال می کند.

نسخه pdf شماره بیستم ماهنامه هنر و تجربه