ماهنامه هنر و تجربه – علیرضا نراقی: در یک نمای کلی « کارنامه چهل ساله مهرجویی» مستند پرتره جذاب و خوش ریتمی است. همین که درباره یکی از بهترین فیلم‌سازها و چندتا از بهترین فیلم های سینمای پس از انقلاب است آن را جالب توجه می کند. به خصوص اینکه در شروعش شخصیت خصوصی تر مهرجویی را معرفی می‌کند و تصویری متفاوت از مؤلف چندتا از فلسفی ترین فیلم های تاریخ سینما ارائه می کند که اتفاقاً خیلی شاد، شوخ طبع و بی ملاحظه است. به همین دلایل هم هست که به راحتی می توان فیلم را با همه نواقص و شلختگی هایی که در روند خود دارد، دوست داشت و مجذوبش شد.
یکی دیگر از برگ های برنده این مستند که این جذابیت را شکل داده، پرداخت دراماتیک آن در دیالوگ هاست. هر فیلم از مهرجویی که مانی حقیقی به آن پرداخته و گفت‌وگوها را بر اساس آن پیش برده، نکته ای جذاب برای دراماتیک شدن و پی گیری دارد. درست مثل روش سکانس بندی در نگارش فیلم‌نامه یا تحلیل یک فیلم، می توان فیلم حقیقی را هم تحلیل کرد و هر بخش از آن را که به یک فیلم از مهرجویی پرداخته، هم فارغ از طرح کلی فیلم مستقلاً مورد ارزیابی قرار داد و هم اینکه با توجه به یک طرح کلی مورد پرسش و نقد قرار داد. بدیهی است که حضور منتقدین مخالف و موافق با هر فیلم سبب ساز همین دراماتیزه  شدن و مناظره  شکل  بودن فیلم شده است.
فیلم با لحنی متفاوت از تعقیب صرف کارنامه مهرجویی پس از انقلاب شروع می شود. این شروع مربوط به تعقیب مقطعی از زندگی مهرجویی است و صحبت دوستان نزدیک و محفلی او همچون گلی ترقی (داستان نویس)، رضا علوی (مترجم)، داریوش شایگان (فیلسوف)، فریار جواهریان (طراح صحنه) و… را شامل می شود. آنها از اخلاقیات «داریوش»، علایق او و فضای کلی زندگی جمعی شان می گویند. به نوعی زمینه شخصی زندگی فیلم‌ساز مورد بحث، آنجا معرفی می شود. زمینه مؤثری که به جای کلیت جامعه در کلی گویی های تاریخی و اجتماعی، روابط و زندگی خصوص مهرجویی را نشان می دهد. اما این تصاویر، گفت وگوها و اطلاعات جذاب ناگهان به واسطه بررسی فیلم ها متوقف می شود و از همان ابتدا فیلم را دچار قطعی ناخوشایند و دوپارگی می کند. درست است که گفت وگوها درباره فیلم ها که بیشتر شامل مسائل زیباشناسانه آنها می شود خودبه خود جذاب و لازم است، اما فیلم‌ساز نتوانسته لحنی را که با آن شروع کرده است در دل بررسی کارنامه مهرجویی جا دهد و پیوندی بین خود او – به عنوان همان داریوشی که در ابتدا معرفی می شود – و فیلم هایش ایجاد کند و این بیشتر از نقص، نوعی حسرت درباره فیلم است که از نقطه ای جذاب و بسیار ناشنیده تر از مهرجویی شروع می کند اما به نگاهی کلی و گذرا درباره فیلم ها تقلیل می یابد.
در یک کلام، فیلم حقیقی فیلم جامعی نیست؛ هرچند حرف های جذاب و ناشنیده کم ندارد. پرش های «مهرجویی؛ کارنامه چهل ساله» از موارد بسیاری، ایجاد سؤال و ابهام می کند. معلوم نمی شود که چرا فیلم‌ساز از روی آثاری مثل «بمانی»، «دختردایی گم شده»، «مهمان مامان» و… می برد و به آنها نمی پردازد در حالی که اتفاقاً این آثار نقاط متفاوت و چالش برانگیزی در کارنامه مهرجویی محسوب می شوند و هرکدام نوعی تغییر لحن و موضع در روند کارهای مهرجویی بوده اند.
ریتم مناسب فیلم حقیقی یکی از بهترین نکات اثر اوست. این ریتم بیشتر از هر چیز، برآمده از رهایی خاصی است که او به گفت وگوها داده و ملاحظه و محافظه کاری را تا جایی از گفت وگوها گرفته و این به بدنه کلی فیلم هم نفوذ کرده است. از سوی دیگر این رهایی از خود مهرجویی هم می آید، می توان این رهایی را در این فیلم بیش از هر جای دیگری دید. بخشی از این امر بدیهی است که از شخصیت خود حقیقی و توانش در ایجاد چنین گفت وگویی هم برمی آید. دست کم درمورد مستند «ماندن»، ساخته قدیمی تر حقیقی که آن هم گفت وگومحور بود و به عدم مهاجرت هنرمندان به غرب در سال های آغازین انقلاب می پرداخت، یا دو فیلم داستانی او، «کارگران مشغول کارند» و «پذیرایی ساده»، این پرداخت رها و نفوذ آن در لحن و ریتم و گفت وگوها را با تحسین دیده بودیم. اینجا هم گفت وگوها بدون سانسور و ملاحظه، حالت نوعی مناظره را به خود گرفته اند. نظرات مختلف سعی شده با رهاکردن مصاحبه شونده ها جلوی دوربین – از خود مهرجویی گرفته تا بقیه – به طور دقیق و البته باورپذیر و خالی از شعار و کلی گویی بیان شود و گاه همین رهایی سبب به چالش کشیده شدن نظرات شده. بهترین نمونه این چالش را می توان در مورد فراستی به عنوان منتقد مخالف فیلم های مهرجویی دید که رهاکردن او جلوی دوربین و احتمالاً شیوه درست نزدیک شدن به او و پرسیدن سؤالات، سبب شده که خود فراستی گاه نگاه خود را نقد کند و مورد بازنگری قرار دهد.
«کارنامه چهل ساله مهرجویی» فیلمی کلی برای آشنایی با مهرجویی نیست، برای همین اگر چندین فیلم جامع هم درباره مهرجویی ساخته شود باز هم فیلم حقیقی به سبب نوع خاص لحن و گزینش در رویکرد به فیلم های مختلف، جایگاه خاص خود را خواهد داشت که همواره برای شناخت فیلم‌ساز منحصربه فردی مثل مهرجویی، منحصربه فرد باقی خواهد ماند.

نسخه pdf شماره بیست‌ویکم ماهنامه هنر و تجربه