ماهنامه هنروتجربه – علی‌اصغر کشانی: برای بسیاری از علاقه‌مندان تاریخ معاصر جست‌وجو در زمانه‌ای که بی‌شباهت به اکنونشان نیست، جذابیت‌های زیادی دارد و کنجکاوی‌برانگیز است. دوران مشروطه به‌خاطر بسیاری از جنبه‌هایش یکی از این دوره‌هاست. عنوان ترکیبی «شاعران مشروطه» هم به جذابیت‌ها و کنجکاوی‌های بیشتر این واکاوی‌ها می‌افزاید، چراکه بررسی شاعران یک دوران پرتلاطم تاریخی که با محدودیت رسانه‌ای مواجه بوده و شاعرانش به‌عنوان اصلی‌ترین تریبون فعالیت‌های اجتماعی – سیاسی به حساب می‌آمده‌اند، جای تامل بیشتری بر این پدیده ایجاد می‌کند.

مستند «شاعران مشروطه» که مبنا و ساختار روایی‌اش بر اساس یک گزارش تصویری متکی به گفتار متن و تصاویر آرشیوی اعم از فیلم و عکس از رخدادهای دوران مشروطه است، با اتکا به پژوهش در دوران یادشده و بهره‌گیری از موسیقی ملایم زمینه و هم‌زمانی گفتار و تصاویر در سیر روایت، تلاش دارد به حفظ یکپارچگی در بیان و لحن نزدیک شود. «شاعران مشروطه» از جمله مستندهای پژوهش‌محوری است که با وجود این‌که جنس و ساختارش در دوران کنونی کمتر مورد استفاده مستندسازان قرار می‌گیرد، اما کوشش مستندساز برای رسیدن به یک ساختار منظم و مشابه در مورد هر شاعر، آن را به سنت مستندهای کلاسیک سال‌های دور نزدیک کرده است.

روایت اثر با بیان یک مقدمه کلی از اوضاع و احوال دوران مشروطه آغاز می‌شود و با اشاره به تحولات داخلی و نیم‌نگاهی به اوضاع جهانی در آن دوران، سراغ زمینه‌های پیدایی مشروطه و آدم‌های تاثیرگذار آن (اشاره به اولین باری که از مشروطه‌خواهی در روزنامه‌ها سخن رانده می‌شود، زمینه‌های ورود مدرنیته به ایران، اقدامات میرزا رضا کرمانی، میرزا محسن، معین‌الملک، تاثیر نوشته‌های دهخدا، محفل میرزا جهانگیرخان صوراسرافیل و…) می‌رود. بعد از این مقدمه است که برای پرداختن به هر شاعر چهار عنصر زندگی‌نامه، اوضاع سیاسی، اشاره به متن شعرها و در پی، بهره‌گیری از تصنیفی از اشعار شاعر (از خون جوانان وطن لاله دمیده، یاد آر ز شمع مرده یاد آر و بهره‌گیری از آلبوم‌های گنج سوخته و شب جدایی و…) با صدای به‌جامانده از خوانندگانی چون قمرالملوک وزیری، غلامحسین بنان، محمدرضا شجریان، کوروش یغمایی، قالب درونی روایت را به وجود می‌آورد.

حجم عمده متن که به شیوه‌ای غیرمحاوره‌ای نگارش شده، به توصیف بی‌طرفانه رخدادها اختصاص دارد. اما مستندساز در برخی فصول، از این روش و قالبی که بیشتر به تاریخ‌نگاری تصویری نزدیک است، فاصله گرفته و با موضع‌گیری، تلاش کرده برخی رخدادها و آدم‌ها را با نوعی جهان‌بینی و قضاوت همراه کند؛ از جمله این مواضع می‌توان به تقلیل دادن ایرج میرزا (به‌عنوان سکان‌دار اصلی «منتقدان اجتماعی» دورانش) به شاعر شکننده حریم‌های غیراخلاقی، یا اتخاذ لحنی تند و شماتت‌آمیز در بیان عملکرد قوام (استفاده از القابی چون جغد شوم و…)، ارتباط دادن آزادگی عارف قزوینی با فقر و تنگ‌دستی او و… اشاره کرد که یک‌جور فاصله گرفتن از تاریخ‌نگاری صرف است. برخی از این مواضع هم به صورت نقل قول مستقیم از متن‌های به‌جامانده از شعرا انتخاب شده، مثل حمله تاریخی فرخی یزدی به وضعیت روزنامه‌نویس‌های زمانش که از آن‌ها به کارچاق‌کن‌ها، دلال‌های سیاسیون و چاپلوسان سلاطین یاد می‌کند.

«شاعران مشروطه» آن‌چنان که از نامش پیداست، قصد دارد به کنکاش در باب شاعران دوران مشروطه بپردازد. اما در این رهگذر با انتخاب تنها چهار شاعر (فرخی یزدی، نسیم شمال، ملک‌الشعرای بهار و عارف قزوینی) می‌خواهد به بررسی زندگی و زمانه آن‌ها بپردازد و نمی‌دانم چرا جای شعرایی چون ایرج میرزا، ادیب پیشاوری، ادیب نیشابوری، ادیب‌الممالک فراهانی، ابوالقاسم لاهوتی، فتح‌الله شیبانی، ژاله قائم‌مقامی و علی‌اکبر دهخدا خالی است. البته با در نظر گرفتن عنوان «عصر مشروطه» باز جای برخی دیگر چون وحید دستگردی، محمد‌هاشم افسر، نظام وفا، حسین مسرور، علی‌اصغر حکمت، رشید یاسمی و اقبال لاهوری خالی می‌ماند. با این وجود «شاعران مشروطه» در رساندن حس عناصر اصلی دوران مشروطه یعنی «میهن‌پرستی» و «انتقاد اجتماعی» موفق است و با وجود رساندن برخی درون‌مایه‌های اصلی شعر مشروطه یعنی «آزادی» و «وطن»، و بهره‌گیری از منابعی چون «تاریخ مشروطه» احمد کسروی، «ایدئولوژی نهضت مشروطه» فریدون آدمیت و «از صبا تا نیما»ی یحیی آریان‌پور، اما کمتر به تم‌هایی چون زن، غرب و صنعت غرب،  فقدان تصوف و چرخش از کلیت معشوق اشاره دارد.

«شاعران مشروطه» با خوش‌ذوقی به مقطعی از تاریخ ایران اشاره دارد که در آن می‌توان عزم جدی تحول‌خواهی ایرانیان را به‌عنوان اصلی‌ترین حرکت و دستاوردش یاد کرد؛ حرکتی جدی برای رهاندن کشور از عقب‌ماندگی و زنده کردن تمدن ازدست‌رفته گذشته. روایتی از میل به دگرگونی‌های بنیادین اجتماعی که از زمان عباس میرزا کلیدش زده شده بود و خودکامگان و منفعت‌طلبان داخلی و فرنگی مانع از تغییر در آن بودند. درحقیقت مستند «شاعران مشروطه»، با انتخاب عنصری به نام شاعران و نویسندگان به‌عنوان بیدارکنندگان ملتی خاموش از خواب چند صد ساله، در پی ثبت تصویری از وطن‌پرستی مردمی است که زمانی در آن پیش‌گامانی چون فردوسی از ضحاک ماردوش روایت می‌کردند و ستوهندگانی چون عطار مصیبت‌نامه نوشته و از دیوانگان می‌گفتند و بزرگانی چون بیهقی در آن «داد این تاریخ» سر می‌دادند.

نسخه pdf شماره بیست‌وهشتم ماهنامه هنروتجربه