هنر و تجربه، مریم شاه‌پوری: «رم، شهر بی‌دفاع» (۱۹۴۵) درامی ایتالیایی و نئورئالیستی از روبرتو روسلینی است که آلدو فابریتسی، آنا مانیانی و مارچلو پالی‌یرو در آن بازی کرده‌اند. ماجراهای فیلم در سال ۱۹۴۴ و زمان اشغال رم توسط نازی‌ها روی می‌دهد. عنوان فیلم هم به اعلام «بی‌دفاع بودن» شهر رم پس از چهاردهم اوت ۱۹۴۳ اشاره دارد. این فیلم افتخارها و جوایز مختلفی را به دست آورد از جمله جایزه بزرگ جشنواره کن و نامزدی اسکار بهترین فیلم‌نامه‌ی اقتباسی در نوزدهمین مراسم آکادمی. از نکته‌های جالب درباره «رم، شهر بی‌دفاع» این است که فدریکو فلینی در آن یکی از دو فیلم‌نامه‌نویس و دستیار کارگردان بود که البته در عنوان‌بندی فیلم به دستیاری او اشاره‌ای نشده است.

در اواخر جنگ جهانی دوم بود که روسلینی پروژه‌ی فیلم «Desiderio» را به‌کل کنار گذاشت چون شرایط، اتمام کار آن را غیرممکن کرده بود (فیلمی که بعداً در سال ۱۹۴۶ توسط مارچلو پالی‌یرو به پایان رسید و اعتبارش از روسلینی گرفته شد). تا سال ۱۹۴۴ دیگر صنعت سینمایی در ایتالیا باقی نمانده بود و پولی برای سرمایه‌گذاری و ساختن فیلم‌ها یافت نمی‌شد. اما در این سال بود که روسلینی با بانوی سالخورده و ثروتمندی در رم دیدار کرد که می‌خواست روی مستندی درباره دون پیئتو موروسینی (کشیش کاتولیکی که به خاطر کمک به پارتیزان‌های ایتالیا به دست آلمان‌ها کشته شد) سرمایه‌گذاری کند. روسلینی که می‌خواست آلدو فابریتسی در نقش کشیش ظاهر شود، با دوستش فدریکو فلینی تماس گرفت تا او ملاقات‌شان را ترتیب دهد. در این میان سرمایه‌گذار فیلم پذیرفت که هزینه‌ی تولید مستند دیگری درباره بچه‌های رمی – که علیه اشغالگران می‌جنگیدند – را هم تقبل کند. پس از آن بود که فلینی و سرجو آمیدی فیلم‌نامه‌نویس، به روسلینی پیشنهاد کردند که به جای دو مستند کوتاه، یک فیلم بلند با ترکیب دو ایده بسازند. سرانجام در ماه اوت ۱۹۴۴ و دو ماه پس از این‌که نیروهای متفقین نازی‌ها را مجبور به تخلیه‌ی رم کردند، روسلینی، فلینی و آمیدی کار نگارش فیلم‌نامه را آغاز کردند. از این رو، ویرانی ناشی از جنگ در زمان تولید فیلم، سازندگان آن را احاطه کرده بود.

«رم، شهر بی‌دفاع» که به عنوان پروژه‌ای برای تصویر کردن روزگار مردم رم در سال‌های اشغال این شهر توسط نازی‌ها معرفی شده بود، از ماه ژانویه‌ی ۱۹۴۵ جلوی دوربین رفت. به طور طبیعی سرمایه‌ی بانوی سالخورده برای تولید فیلم کافی نبود که نتیجه‌‌اش شد فیلم‌برداری سردستی که هیچ دلیل سبکی یا هنرمندانه‌ای هم پشت آن نبود. تجهیزات و امکانات استودیوی «چینه‌چیتا» هم در آن زمان غیرقابل استفاده بود چون نمی‌شد روی جریان برق حساب کرد و فیلم‌های خام باقی مانده هم کیفیت خوبی نداشتند.

راد ای. گایگر (تهیه‌کننده و کارگردان) نیویورکی که سرباز رسته‌ی مخابرات در ارتش ایالات متحده بود و سرانجام در موفقیت جهانی فیلم هم تأثیر گذاشت، زمانی با روسلینی دیدار کرد که دیگر فیلم خامی برای استفاده در پروژه‌شان باقی نمانده بود. گایگر که به فیلم‌های خام واحد مخابرات دسترسی داشت توانست بخش‌های کوتاه و اضافی را که معمولاً دور انداخته می‌شدند جمع‌آوری کند و به قدری از آن‌ها در اختیار گروه تولید «رم، شهر بی‌دفاع» قرار دهد که کار فیلم‌برداری به پایان برسد.

رم، شهر بی‌دفاع

روسلینی به منظور نمایش حقیقی مشقت‌ها و فقر مردم رم در سال‌های اشغال، بیش‌تر بازیگران غیرحرفه‌ای را به خدمت گرفت و فقط به صورت استثنا از ستارگانی چون فابریتسی و مانیانی بهره برد. روسلینی درباره ساختن این فیلم گفته است که «شرایط و موقعیت حاکم در آن روزها راهنمای حس‌وحال و دیدگاه‌های من و بازیگرانم بود و عامل اصلی که باعث شد ما این گونه تصاویر فیلم را بگیریم.» به این ترتیب در جریان تولید، روسلینی بیش‌تر بر بداهه‌پردازی تمرکز داشت تا فیلم‌نامه‌ای که در دست داشتند. او در جای دیگری گفته است: «این فیلم درباره ترس است؛ ترسی که توسط همه‌ی ما به‌خصوص من احساس شده بود. من هم مجبور شده بودم در پناهگاه مخفی شوم. برای حفظ جانم فرار کنم و یک‌جا باقی نمانم. من هم دوستانی داشتم که دستگیر شدند و به قتل رسیدند.» روسلینی برای ساخت فیلم به تمهیدهای سنتی ملودرام تکیه کرد از جمله معرفی و پرداخت شخصیت‌های مرکزی فیلم و تمایز آشکار شخصیت‌های خوب و بد. برای این فیلم چهار لوکیشن داخلی مهم‌تر داستان ساخته شدند.

این باور وجود دارد که فیلم‌های خام استفاده‌شده برای فیلم‌برداری «رم، شهر بی‌دفاع» که از اتصال تکه‌های زیاد و متفاوتی به وجود آمدند، سبک گزارشی یا مستندگونه‌ی آن را باعث شده‌اند. اما وقتی در سال ۱۹۹۵ «Cineteca Nazionale» نسخه‌ای ترمیم‌شده از فیلم را تهیه کرد، این طور اعلام شد که نگاتیو اریژینال فقط از سه نوع فیلم خام تشکیل شده بود و از «Ferrania C6» برای همه‌ی صحنه‌های خارجی و از فیلم‌های «Agfa Super Pan» و «Agfa Ultra Rapid» که از حساسیت بالاتری برخوردارند برای صحنه‌های داخلی استفاده شده بود. البته این نسخه هم مشکل‌های خاص خودش را داشت که در نهایت با سرآسیمگی و در کل ضعف فرایند ترمیم نگاتیو توضیح داده شد.

«رم، شهر بی‌دفاع» یکی از اولین فیلم‌های ایتالیایی از جنگ جهانی دوم است که مبارزه علیه آلمان‌ها را به تصویر کشیده است؛ بر خلاف فیلم‌هایی که در سال‌های اول جنگ (و زمانی که ایتالیای تحت فرمان موسولینی متحد آلمان بود) ساخته شدند و در آن‌ها انگلیسی‌ها، آمریکایی‌ها، یونانی‌ها، روس‌ها و دیگر کشورهای متفق، و شخصیت‌های سیاه‌پوست، کمونیست و پارتیزان به عنوان قطب شر و آدم‌بدها معرفی می‌شدند.