هنروتجربه- کامبیز حضرتی: نشست نقد و بررسی فیلم مستند«ثانیه‌های سربی» ساخته سیدرضا رضوی سه‌شنبه ۱۴ دی در خانه هنرمندان برگزار شد. در این نشست سیدرضا رضوی و علی علایی منتقد سینما حضور داشتند.

علی علایی نشست را با صحبت درباره شیوه مستند داستانی آغاز کرد و اشاره داشت: «این فیلم پس از چهار سال که در جشنواره سینماحقیقت به نمایش درآمد، در گروه هنروتجربه درحال اکران است. فیلم به شیوه مستند داستانی ساخته شده و فضای یکدستی دارد. هرچند که بخش‌هایی از آن بازسای شده،اما جذابیت‌های نمایشی، تماشای فیلم را برای مخاطب دلپذیر کرده‌است.»

او با اشاره به گسترش شیوه مشاهده مشارکتی دربین مستندسازان جوان عنوان کرد:«به‌طور کلی مستندها شیوه مشاهده یا مشارکت با سوژه مورد نظر را انتخاب می‌کنند. اما مستند نوین ایران از ترکیب این دو شیوه به خوبی بهره می‌گیرد و «ثانیه‌های سربی» یکی از این موارد است. امیدوارم مستندهای جدید محسن استادعلی، لقمان خالدی و… که به همین شکل و شیوه ساخته شده در گروه هنروتجربه به نمایش در بیاید تا مخاطب با این تجربه‌های خوب بیشتر آشنا شود.»

این منتقد اضافه کرد: «ترکیب مشاهده و مشارکت در ساخت فیلم مستند کاری زمان‌بر و دشوار است اما در نهایت چیزی را ثبت می‌کند که نزدیک‌ترین تصویر به واقعیت مورد نظر است که فیلم‌ساز قصد نشان دادن آن را داشته. در واقع بخش مهمی از مستند در خارج از دوربین و در پیش‌تولید ساخته می‌شود اما خیلی از لحظات هم بدون مقدمه‌چینی ثبت می‌شود. یعنی طرح ذهنی در کنار بداهه‌پردازی لحظه شکل می‌گیرد.»

علایی در ادامه صحبت‌هایش مستند «ثانیه‌های سربی» را یک فرامستند دانست: «در این فیلم با نرگس آبیار به عنوان یک محقق مواجه هستیم که قصد دارد درباره واقعه ۱۷ شهریور بر اساس آرشیوها و افراد تحقیق کند اما فیلم روایت دیگری را از این طریق دنبال می‌کند. چنین مستندهایی را فرامستند یا فراروایت می‌گویند چون مستندی است که مستندنگاری شخص دیگری را دنبال می‌کند.»

او سپس با ذکر این نکته که هر مستندی که تحقق امیال انسانی را نشان بدهد، داستانی است،«ثانیه‌های سربی» را هم یک اثر مستند داستانی معرفی کرد:«به عقیده نیکولز از نظریه‌پردازان سینما، حتی اگر مستندی داستان پررنگی نداشته‌باشد اما نشان‌گر رویاها و امیال انسانی و به ثمر رساندن آن‌ها باشد، در گونه مستند داستانی می‌گنجد. درواقع مستندسازان حتی اگر خط داستانی هم ندارند یا تمام چیزها غیرقابل پیش‌بینی است بازهم حتما باید یک طرح  فیلم‌نامه داشته باشند.»

او «ثانیه های سربی» را فیلمی با ساختار سه پرده‌ای دانست و اشاره داشت: «بسیاری از فیلم‌های داستانی در کشور ما از ساختار سه پرده‌ای پیروی نمی‌کنند اما جالب اینجا است که در یک مستند که خود را ملزم به رعایت این ساختار نمی‌داند این ساختار به خوبی رعایت شده‌است. فیلم سه بخش دارد: دفتر خانم آبیار، لحظه خروج او از دفتر و راهی تحقیق شدن و در نهایت پیداشدن آپاراتچی و درگیری با او.»

این منتقد سینما ضمن اشاره به این‌که بازسازی در مستند، عامل ضعف فیلم نیست، توضیح داد:«مستندسازان شیوه‌های زیادی برای ساخت یک فیلم و پرورش یک سوژه دارند. به عنوان مثال مستندهای فرشاد اکتسابی، تماما مبتنی بر بازسازی است و درباره شخصیت‌هایی است که پیرامون ایران تحقیق کرده‌اند. از طرف دیگر مستندسازانی وجود دارند که تمام تصاویرشان ثبت واقعیت است. این‌که فیلمی بخواهد هم بازسازی باشد و هم واقع گرا،کار سختی است،چرا که  باید لحن اثر یکدست بماند.»

در ادامه این نشست نوبت به سیدرضا رضوی رسید. او ضمن تشکر از حاضران در جلسه بیان کرد: «از گروه هنروتجربه تشکر می‌کنم که چنین جلسه‌ای را برگزار کرده‌است .من همیشه مدافع این گروه سینمایی بوده‌ام اما نمی‌دانم چرا برای برگزاری این جلسه تبلیغات زیادی صورت نگرفت. امیدوارم این نقیصه از کار دوستانی که زحمت زیادی می‌کشند، برطرف شود.»

 

نشست نقد ثانیه های سربی

رضوی هم «ثانیه‌های سربی» را یک مستند داستانی دانست: «خاستگاه فیلم‌سازی من سینمای داستانی است. وقتی از سینمای داستانی به دنیای مستند پا می‌گذارید در واقع درام را به همراه خود می‌آورید. در تمام تجربه‌های سینمایی خودم تلاش کرده‌ام درام را به مستند تزریق کنم و یک درام مستند بسازم. «ثانیه‌های سربی» یک داکودرام اجتماعی، با روایتی متفاوت از واقعه تاریخی هفده شهریور سال پنجاه و هفت است. می‌توانستم در این فیلم دوربین را جلو شخصیت آپاراتچی بکارم و او ماجرای این واقعه و مشاهدات خود را تعریف کند و حتی می‌توانستم یک گفت‌وگوی دونفره بین نرگس آبیار و آپاراتچی را ثبت کنم اما تصمیم گرفتم یک داستان دراماتیک را در دل این اتفاقات روایت کنم.»

این کارگردان با اشاره به سختی‌های ساخت مستندهای داستانی توضیح داد:«مستندسازان ما کمتر به سراغ داکودرام می‌روند چرا که این کاری سخت و بسیار طولانی است. با توجه به شرایط  فیلم‌سازی کشور ما،در اختیار داشتن یک گروه برای یک دوره طولانی کاری،به شدت دشوار است. علاوه بر این‌ها باید زمان زیادی را صرف آشنایی با سوژه‌‍‌های فیلم بکنی تا آدم‌ها تو را بپذیرند و با صداقت و صراحت، جهان‌بینی خودشان را در اختیار تو بگذارند.»

او در ادامه صحبت‌هایش به طرح ویژگی‌‌های یک مستند خوب پرداخت:«مستند خوب را فاقد داوری و تعصب است. مستندساز کسی است که یک واقعیت را ثبت و ضبط می‌کند. او باید به درستی به آدم‌ها نزدیک شود و بخش‌هایی از درونیات افراد را بیرون بکشد اما نباید آدم‌ها را در شرایط مختلف داوری کند و یا تعصب نسبت به آن‌ها به خرج دهد. مستندساز باید با صداقت وارد تولید فیلم شده و واقعیت را جاری و شکار کند.ما در مستندسازی افرادی که یک عمر با یک روش و طرز فکر زندگی کرده‌اند را انتخاب می‌کنیم اما آن‌ها نباید برای دوربین بازی کنند. اگر بازی کنند کار به شدت ضعیف و ناموفق می‌شود. هنر کارگردان این است که فضا را طوری آماده کند که آن‌ها برای دوربین زندگی کنند. ما در هنگام فیلم‌برداری روزهای زیادی به سراغ آقای کیمیایی آپاراتچی سینما و شاهد وقایع ۱۷ شهریور می‌رفتیم اما خیلی وقت‌ها دست خالی برمی گشتیم یا نمی‌توانستیم طرح ذهنی خودمان را به واقعیت نزدیک کنیم.»

رضوی بخش‌هایی از فیلم مستند «ثانیه های سربی» را بازسازی شده عنوان کرد و توضیح داد: «لوکیشن، موضوع و پرسوناژ سه عنصر اصلی و کلیدی هر مستندی هستند. در این فیلم نسبت به این سه عنصر وفادار بوده و سعی کردم بار مستند فیلم را حفظ کنم اما هر فیلمی براساس نگاه کارگردان شکل گرفته و روایت می‌شود. اگر یک کارگردان دیگر همین سوژه را بسازد،به‌طور قطع مستند دیگری به دست می‌آید. چرا که نوع نگاه و نحوه پرداخت فیلم‌سازان با یکدیگر تفاوت زیادی دارد.»

او اضافه کرد: «مستندسازی وابسته به تصمیم مستندساز نیست. واقعا اتفاقاتی در صحنه فیلم‌برداری می‌افتد را هیچ کس نمی‌تواند پیش‌بینی کند. فیلم‌ساز فقط می‌تواند از اتفاقات به نفع درام ذهنی خودش بهره ببرد تا فراروایت دراماتیک خودش را شکل دهد. در واقع روایت اصلی نباید لطمه بخورد و مغشوش شود. نمی‌شود روی میز مونتاژ به فیلم و درام آن شکل داد. پاشنه آشیل مستندسازان ما این است که روایت ندارند و تنها سکانس‌هایی گرفته‌اند که قرار است در مونتاژ شکل بگیرد.»

این مستندساز در پایان تمام مستندها را مبتنی بر بازسازی دانست: «به اعتقاد من اگر پنج مستندساز به سراغ یک سوژه واحد بروند،حتما  با پنج مستند متفاوت از هم مواجه می‌شویم. اعتقاد دارم در این موضوع بین مستند و داستانی فرقی وجود ندارد. بلکه در شکل روایت از هم جدا می‌شوند چون در مستند واقعیت را جاری و شکار می‌کنی. تجربه نشان می‌دهد که هر مستندی یک مستند داستانی است.»

عکس: یاسمن ظهورطلب