هنروتجربه- کامبیز حضرتی: نشست نقد و بررسی مستند «موج نو» ساخته احمد طالبی‌نژاد روز یکشنبه ۲۶ دی در خانه هنرمندان با حضور احمد طالبی‌نژاد، جواد طوسی و شاهین امین برگزار شد.در این نشست هم‌چنین نویسندگان و سینماگرانی چون فرهاد توحیدی،رویا نونهالی،رامین حیدری فاروقی، محسن آذرم، کریم نیکو نظر و….هم حضور داشتند.

احمد طالبی‌نژاد نشست را با صحبت درباره لزوم پژوهش درباره پیشینه سینمای ایران آغاز کرد:«در دهه ۷۰ سینمای ایران توجه بین‌المللی را به خود جلب کرد و هیچ جشنواره‌ای نبود که فیلم ایرانی در آن حضور نداشته‌باشد. به مرور متوجه شدم افرادی هستند که با رگ و ریشه و تجربه‌های سینمای ایران آشنایی ندارند. به همین قصد کتابی نوشتم که به رغم همه کاستی‌هایش، نایاب شد. چون ناشر آن نشر شیدا با مدیریت محمدرضا لطفی فقید تعطیل شد. امروز هم بعد از بیست سال تدریس سینمای ایران، بسیار جوان‌هایی را دیده‌ام و می‌بینم که اسم فیلم «خشت و آینه» هم به گوش‌شان نخورده و ابراهیم گلستان را نمی‌شناسند.»

او با اشاره به این‌که مستند «موج نو» فیلمی پژوهشی نیست، توضیح داد: «قرار بود در این فیلم روایت خود را از شکل‌گیری و ادامه جریان موج نو را نشان بدهم و دلم نمی‌خواست از فرم‌های متعارف در ساخت آن استفاده کنم. معمولا در مستندهای پرتره چندنفر انتخاب شده، مونولوگ می‌گویند و در مونتاژ  به هم کات می‌خورند. این کار اشکالی ندارد اما من آن را نمی‌پسندیدم. دلم می‌خواست زندگی در فیلم جریان داشته باشد و قصدم انگیزه دادن به جوانان برای مطالعه بیشتر بود. برای همین منظور هم رویکرد فیلم تاویلی است نه تحلیلی و تفصیلی.»

IMG_20170115_183211

این منتقد درباره شکل‌گیری روند موج نو در سینمای کشور عنوان کرد: «موج نو سینمای ایران یک جریان خلق الساعه نبود و مثل نئورئالیسم عمر کوتاه مدتی نداشت. در واقع در این مستند تداوم جریان موج نو برایم مهم بود و مطمئن هستم با فراگیر شدن ابزارهای جدید، موج نو جدیدی نه فقط در سینمای ایران بلکه در سینمای جهان، اتفاق می‌افتد. به نظر من فیلم «حاجی آقا آکتور سینما» آوانگاردترین و اولین فیلم موج نو سینمای ایران است که سوژه آن پرداختن به خود سینما است.»

او افزود: «در این مستند  دو سینماگر مهم حضور ندارند که متاسفانه باوجود قرار و مدارهایی که داشتیم به خاطر برخی شیطنت‌ها در فیلم حاضر نشدند. البته اصلا نگران حضور آن‌ها نبودم .اما جای یک نفر دیگر را در فیلم خالی می‌کنم، با عباس کیارستمی برای حضور در این فیلم توافق کرده بودم ،قرار هم بود کیانوش عیاری روبروی او باشد.  اما ایشان به سفری۱۰ روزه رفتند و بعد به تماس‌های من جواب نداد که دلخور شدم و ایمیلی برایش زدم  . بعد از آن شنیدم که در بیمارستان بستری شده‌است و سرانجام فاجعه بار ماجرا را هم که همه می‌دانیم  .من این فیلم را با تمام نقایص‌اش به کیارستمی تقدیم می‌کنم.»

این نشست با صحبت‌های شاهین امین ادامه یافت. او مستند «موج نو» را فیلمی شیرین خواند: « این فیلم یک اثر پژوهشی نیست. بیشتر یک تلنگر است و  مخاطب می‌تواند درآن با فیلم‌های دوست‌داشتنی تاریخ سینمای ایران و بزرگان این سینما معاشرت کند. البته انتقادی هم به آن وارد می‌شود که ریشه و خاستگاه جریان موج نو را در این فیلم دیده نمی‌شود.»

او ادامه داد: « مستند موج‌نو  می‌تواند برای دو طیف مفید باشد. اول کسانی که به دلیل سن و مطالعه خود با جریان موج نو و تاریخ سینما آشنا هستند و فیلم  می‌تواند برای‌شان دلنشین باشد به دلیل همان معاشرتی که عرض کردم، اما کارکرد مستند موج نو برای جوانان بسیار مهم‌تر است. فیلم احمد طالبی‌نژاد می‌تواند انگیزه و دلیلی باشد برای جوانان تا به دنبال مطالعه و آشنایی با تاریخ سینمای ایران و جریان موج‌نو باشند، اگر فیلم تنها همین وظیفه را هم انجام دهد در نوع خود بسیار موفق عمل کرده است، حتی اگر به آن انتقادهایی وارد باشد.»

سپس جواد طوسی که کمی با تاخیر به  جلسه رسیده بود به طرح نظرات خود درباره این مستند پرداخت: «مشکلی که با این فیلم دارم مربوط به سوژه‌ای است که اهمیت و حساسیت آن انکارناپذیر است و در این شرایط نباید فرصت را از دست بدهیم. چرا که با شرایط مستندسازی ما امکان تجربه‌های متعدد در پرداختن به یک سوزه وجود ندارد. آن‌هم با قبول این فرض  که چنین مستندهایی قابل پیش بینی نیست.»

IMG_20170115_183216

او در ادامه درباره عدم توجه به آثار دیگر کارگردان‌های موج نو سینمای ایران گفت:«به اندازه کافی و در جاهای مختلف درباره عدم حضور دو فیلم‌ساز مهم در فیلم صحبت شده است اما نمی‌شود این موضوع را با تماس تلفنی که در فیلم می‌بینیم، حل وفصل کرد. مسعود کیمیایی به دلایلی درخواست کارگردان را اجابت نکرده اما نمی‌توانیم جایگاه او را در جریان موج‌نو نادیده بگیریم. در این فیلم «گوزن‌ها» با تمام اهمیتش نادیده گرفته شده و اساسا فیلم توجهی به سینمای خیابانی به آن شیوه که در آثار فریدون گله، مسعود کیمیایی و امیر نادری می‌شناسیم، ندارد و البته دلیلی هم برای عدم حضورشان آورده نمی‌شود. واقعا چرا به موضوعاتی که ریشه تاریخ سینمای ما است در فیلم پرداخته نشده‌است؟»

طوسی ضمن اشاره به این‌که فیلم ایرادهای مختلفی دارد، توضیح داد: «از اواخر دهه چهل تا نیمه دهه پنجاه و مقارن با ظهور موج نو، فیلم‌هایی ساخته شدند که نقاط شاخص و مشابهی داشتند. گرایش به اقتباس ادبی در ائتلاف ساعدی با مهرجویی یا تقوایی در آثار این دوره دیده می‌شد. حضور ضد قهرمان، پایان تلخ و… از موارد مشترکی است که اساسا در فیلم طالبی‌نژاد وجود ندارد. هم‌چنان که کانون پرورش فکری و سینمای آزاد و افرادی چون بهنام جعفری و حسن بنی‌هاشمی در فیلم با بی‌اعتنایی کامل مواجه شده‌اند.در این فیلم تنها مهرجویی و فرمان‌آرا از نسل قدیم حضور دارند. به نظر من و با تمام احترام بهمن فرمان آرا در این جریان چهره شاخصی نیست. او سال ۵۳ فیلم «شازده احتجاب» را ساخت و «سایه‌های بلند باد» نیز دیرهنگام اکران شد.اما در مقابل چیزی از امیر نادری در فیلم نیست ،اگر او و بیضایی در دسترس نیستند، نباید نقشش را درکل سینمای ایران نادیده گرفت، بلکه باید تمهیدات دیگری به کار برد. حتی حضور عیاری در فیلم هم بسیار منفعل است و جز پرویز شهبازی اظهار نظر جدی از دو فیلمساز نسل‌های بعدی یعنی مکری و فرهادی ندیدم. »

این منتقد در بخش دیگری از صحبت‌هایش به ویژگی‌های مثبت مستند «موج نو» پرداخت:«در عین حالی که فیلم توازن خود را در انتخاب آدم‌ها حفظ نکرده اما در اجرا بسیار موفق است و بذله گویی‌های خوبی دارد و مثلا مهرجویی نکات ظریفی را بیان می‌کند. یا مثلا فرمان‌آرا در فیلم بسیار شوخ و شنگ است و نشان می‌دهد فیلم‌سازی که دغدغه اقتصادی ندارد می‌تواند به موقع فیلم بسازد یا خود خواسته از دوربین فاصله بگیرد. برخلاف کسی مثل عیاری که هنوز دغدغه عدم نمایش «خانه پدری» دارد و مشکلاتش ادامه پیدا می‌کند تا  فیلم تازه‌اش .»

او درباره ارتباط طالبی‌نژاد با جوان‌ها هم عنوان کرد: «یکی از ویژگی‌های طالبی نژاد منتقد  و مستندساز که من به آن غبطه می‌خورم، انعطاف‌پذیری است. بخشی از آن به خاطر معلم بودن طالبی نژاد است. او به خوبی با جوان‌ها کار می‌کند و عوامل این فیلم عمدتا از جوان‌ها هستند. برخلاف من که خودم را دور نگه داشته و مشغول نظاره چیزهایی هستم که شاید دوره آن سپری شده است.»

در ادامه نشست طالبی‌نژاد  انتقادات وارد شده به این مستند را پاسخ داد:«گاهی ما منتقدان سعی نمی‌کنیم فیلم را همان‌طور که هست ببینیم، بلکه سعی می‌کنیم فیلم ذهنی خودمان را بسازیم. پرداختن به سوژه موج نو در انحصار من نیست و هرکسی می‌تواند در این مورد فیلم بسازد. در جشنواره سینما حقیقت امسال فیلم‌هایی درباره کیارستمی، شهید ثالث ، علیرضا زرین‌دست دیدم که می‌تواند مکمل این فیلم باشد.»

IMG_20170115_183215

او درباره طرح اولیه این مستند نیز بیان کرد:«در ابتدا قرار بود تمام این کارگردان‌ها در یک خانه جمع شوند و برای این‌کار منزل مهرجویی یا فرمان آرا را هم در نظر گرفتیم اما به دلایلی که نمی‌خواهم مطرح کنم، خواست ما محقق نشد. فیلم قصد  ندارد کارگردان‌هایی را از این موج حذف کند. حداقل پنج پلان از فیلم «قیصر» و صحبت درباره کیمیایی در فیلم می‌بینیم. اما من نمی‌خواهم  با اسکایپ از بهرام بیضایی یا امیر نادری فیلم بگیرم. علی حاتمی نیز دربین ما نیست والا تمام فیلم را به او اختصاص می‌دادم.»

این منتقد و مدرس سینما درباره انتخاب فیلم‌سازان جوان هم توضیح داد: «اصغر فرهادی از نظر سبک و نگاه ادامه مهرجویی است و خودش گفته که سینما را با مهرجویی شناختم. پرویز شهبازی و شهرام مکری باوجود جوانی صاحب نگاه هستند. عیاری نیز فیلم‌ساز جسوری و مهم‌ترین فیلمساز سینمای آزاد قبل انقلاب و قرار هم بود مقابل  کیارستمی باشد. فیلم «شاخ گاو» کیانوش عیاری شباهت زیادی به «مسافر» کیارستمی دارد و هردو هم نجار هنری هستند اما بیماری کیارستمی مانع حضور او در فیلم شد.»

کارگردان مستند موج‌نو در بین گفته‌هایش به چند خاطره از روند تولید فیلم اشاره کرد که یکی از آن‌ها بسیار شنیدنی بود:« اصغر فرهادی هنگام گفت‌وگو با مهرجویی در تمام صحنه‌ها به نشانه ادب دست‌هایش روی هم قرار می‌داد، در بین ضبط  به او گفتم :”راحت باش دست‌هایت را آزاد بذار” اما گفت:” نمی‌توانم .مهرجویی استاد من است” و تا آخر هم  آن حالت را حفظ کرد.»

طالبی‌نژاد در پایان این نشست روند موج نو را سینمایی غیرمتعارف درعین بهره‌مند از عناصر حرفه‌ای دانست و  تاکیدکرد: «موج نو فرانسه گرایش به ساختارشکنی و لجبازی با جریان فرسوده سینمای اروپا و فرانسه داشت و موج نو سینمای ایران چندان تحت تاثیر موج نو در آن کشور نیست، بلکه متاثر از نئورئالیسم است. استفاده از لوکیشن واقعی، دوربین روی دست و نشان دادن زندگی، از مشخصات وام گرفته ار نئورئالیسم است که در سینمای ادامه یافته است. با این وجود اما این جریان با تمام عظمتش هشت سال عمر کرد اما موج نو در سینمای ما ادامه پیدا کرد.»

عکس:یاسمن ظهورطلب