هنروتجربه: زنده‌یاد محمدرضا مقدسیان اگرچه در بین ما حضور ندارد، اما هم‌چنان با آخرین مستندش «خیلی، خیلی محرمانه» در سینماهای هنروتجربه حضوری موثر و پیوسته در سینمای ایران دارد. این فیلم نقطه پایانی بر ۳۳ سال مستندسازی خستگی‌ناپذیر او و شروع تازه‌ای برای کشف دوباره جهان فیلم‌سازی این نویسنده و کارگردان برجسته است.

اواز معدود سینماگرانی است که توانسته پژوهش و کشف موضوعات تازه در سینمای مستند را با زبان بصری و سینمایی ترکیب  و محصول قابل قبول و شگرفی به سینمای ایران هدیه کند. از این بابت می‌توان کارنامه مقدسیان را درکنار مستندسازانی چون سهراب شهیدثالث، ناصر تقوایی، کامران شیردل، محمدرضا اصلانی، فرهاد ورهرام و… قرار داد.

مقدسیان فعالیت حرفه‌ای خود را با ساخت فیلم مستند «ملحمه آخر» درباره تعزیه‌خوانان دوره‌گرد در سال ۱۳۵۲ آغاز کرد و طی ۳۳ سال فعالیت هنری خود بیش از ۳۵ فیلم مستند را کارگردانی و تهیه کرد، به طوری که تعدادی از آن‌ها از ماندگارترین فیلم‌های مستند تاریخ سینمای ایران به شمار می‌آیند. او در مستندسازی برای خود مرزی نمی‌شناخت. از یک سو به طبیعت، کویر وشیوه‌های آبیاری می‌پرداخت و از سوی دیگر موسیقی مقامی، صنعت نشر و روابط انسانی دلمشغولیش بود. او با وجود تنوع در موضوع  فیلم‌هایش از جمله پیشگامان ساخت مستند صنعتی در کشور به حساب می‌آید.

مجموعه فیلم‌های «کولی‌های ایران» نخستین کار پژوهشی او در سینمای مستند بود و «نگارگر الطافی»، «کوره‌پزخانه»، مجموعه‌ «آب و آبیاری سنتی در ایران»، «سرود دشت نیمور»، «گفت‌وگو در مه» از دیگر آثار ماندگاری است که مقدسیان از خود به یادگار گذاشته است.

محمدرضا مقدسیان دارای دیپلم ریاضی بود و ورودش به عرصه سینمای مستند از زمان آشنایی با محمدرضا اصلانی و دستیاری او اتفاق افتاد. اصلانی بعدها در تشریح چگونگی ساخت مجموعه «کودکان و استثمار» می‌گوید:«از سال‌های ۵۰ – ۴۹ من به اتفاق چند نفر هفته‌ای یا ۱۵ روز یک بار به حاشیه‌های شهر سرمی‌زدیم. در این رفت و آمدها معمولا آقای محمدرضا مقدسیان که آن موقع دستیار من بود، مرا همراهی می‌کرد. این تحقیقات میدانی از کودکانی که مجبور به کار کردن بودند و حاشیه‌نشین‌ها، هفت سال ادامه داشت. مشکلات طول کار و کارشکنی‌ها باعث شد ساخت فیلم تا سال ۶۱ به طول انجامید.» مقدسیان البته کار فیلم‌سازی را در زمانی پیش از ساخت این مجموعه آغاز کرده بود و در دورانی که عباس کیارستمی مدیریت کانون پرورش فکری کودک و نوجوان را بر عهده داشت، بیش از ۱۵ فیلم کوتاه برای این کانون ساخته بود.

خیلی خیلی محرمانه

مقدسیان بعدها با فریدون رهنما آشنا می‌شود و به او در کار پژوهشی «کولی‌های ایران» کمک می‌کند و عملا دستیار تحقیقاتی او می‌شود؛کاری که در طول انجامش مقدسیان را وامی‌دارد که سناریویی از زندگی کولی‌ها بنویسد؛ فیلم‌نامه‌ای که به شدت مورد استقبال مرحوم فریدون رهنما قرار می‌گیرد و مقدمات ساخت آن هم فراهم می‌شود. اما با سفر و عزیمت رهنما به فرانسه با ساخت این سناریو توسط مقدسیان مخالفت می‌شود. با این وجود او از پا ننشسته و ساخت مستندهای شخصی و پژوهشی‌اش را برای سه دهه و با وجود موانع مختلف دنبال می‌کند.

مقدسیان در گفت‌وگویی درباره علاقه به مستندسازی گفته است: «راستش الان احساس می‌کنم خوشبخت‌ترین مرد روی زمین‌ام؛ البته با تمام اشتباهاتم. من خوشبخت هستم، چون فیلم مستند می‌سازم. فکر می‌کنم هر کار دیگری می‌کردم، نمی‌توانستم خودم باشم. من با فیلم‌های مستندی که ساختم و خیلی‌هایشان هم فیلم‌های خوبی نیستند و یا فیلم‌های متوسطی هستند احساس خوشبختی می‌کنم. بدون ذره‌ای تعارف و تظاهر باید بگویم وقتی من به کشفی در سینمای مستند خودم می‌رسم و چیزی پیدا می‌کنم، یا به نکته‌ جدیدی می‌رسم سراپا شور و هیجان می‌شوم. هیچ چیزی شاید به این سادگی و به این اندازه نتواند خوشحالم کند. چیزی که عمیقا راضی و خوشنودم می‌کند همین کشف‌هایی است که در لحظه برایم به وجود می‌آید. کلنجار رفتن با موضوع و ایده و رسیدن به متن همیشه برایم جذاب و لذت بخش بوده و هست. همه‌ این‌ها بهترین لحظات زندگی من هستند.»
زنده‌یاد مقدسیان در طول فعالیت حرفه‌ای‌اش علاوه بر مسئولیت‌های صنفی در خانه سینما، چندین جایزه معتبر داخلی و بین‌المللی مانند جایزه نخست جشنواره مسکو، جایزه ویژه اتحادیه فیلم‍سازان آسیا و اقیانوسیه، سیمرغ بلورین جشنواره فجر، لوح افتخار جشنواره‌های مارسی، شادو (هند)، پراگ، آمستردام، سینما دورئل پاریس و… را کسب کرد.

«نگارگر، الطافی» (۱۳۵۲)، «استثمار کودکان و نوجوانان»(۱۳۵۸)، «کوره‌پزخانه» (۵۹-۱۳۵۸)، مجموعه «آب و آبیاری سنتی در ایران» (۶۳-۱۳۶۲)، «خیزاب»، «سرود دشت نیمور» (۱۳۶۶)، «در نیمه‌های راه»، «آن‌سوی حصار»(۱۳۶۸)، مجموعه «شگفتی‌های کویر»(۷۰-۱۳۶۸)، «راز برج کبوتر»، «آوای دریا» (۱۳۷۲)، مجموعه «موسیقی مقامی ایران» (۷۴-۱۳۷۳)، «مای‌سا و ماسان» (۱۳۷۴)، «شاعر قاصدک‌ها» (۱۳۷۵)، «گفت‌وگو در مه» (۱۳۸۱)، «صنعت نشر»(۸۵-۱۳۸۴) و… از جمله فیلم‌های ساخته شده این مستندساز است.

مقدسیان اولین کارگردانی بود که به پروژه «کارستان» دعوت و مشغول به کار شد. او مرحله‌ پژوهش اولین فیلم از سری فیلم‌های مستند «کارستان» را آغاز کرده بود که بیماریِ ناگهانی‌اش نگذاشت تا پایان کار همراه آن پروژه باشد. او در خرداد ۱۳۹۴ پس از تحمل یک دوره بیماری درگذشت.

عکس:میثم محمدی