هنروتجربه- کامبیز حضرتی: نشست نقدوبررسی مستند «فرخی یزدی» ساخته هومن ظریف روز چهارشنبه ۸ شهریورماه در خانه هنرمندان برگزار شد. در این نشست هومن ظریف، سیدفرید قاسمی پژوهشگر مطبوعات ایران و علی علایی منتقد سینما حضور داشتند.

علی علائی نشست را درباره مستند «فرخی یزدی» آغاز کرد: «این مستند  پرزحمت و موثر  ساخته  هومن ظریف است. این کارگردان مدتی است که باهزینه شخصی و درآمد دشوار حاصل از روزنامه‌نگاری روی این قبیل موضوعات دست گذاشته و مستندهای پرو پیمانی می‌سازند. بارها شاهد بودیم مستندسازان از بار و اهمیت یک اسم تاریخی بزرگ استفاده کرده و کارهای خیلی ضعیفی ارائه می دهند و درحقیقت سوژه را حرام کرده و دست و بال مستندساز بعدی را برای آن سوژه می‌بندند.

این اتفاق در سال‌های اخیر مکرر افتاده است اما ظریف هم چون دو فیلم قبلیش درباره  عباس یمینی شریف، حسین گل گلاب خیلی جدی با ماجرا برخورد کرده است. متاسفانه شرایطی وجود ندارد که این مستندها در شرایط بهتری تولید شود. هومن ظریف به عنوان بخش خصوصی دست به این کار زده و امیدوارم علیرغم سختی به کارش ادامه دهد.»

او درباره مستند  فرخی یزدی عنوان کرد: «همان‌طور که می‌دانید ما  سینما را به مستند، داستانی و انیمیشن تقسیم می‌کنیم و مستند صرف نظر از زمان بندی‌اش بخش مهمی از سینما صنعت است. در خیلی از کشورهای دنیا مستندبلند را مناسب نمایش در پرده می‌دانند. از این حیث مستند «فرخی یزدی» که ۱۰۳ دقیقه است جزو مستندهای طولانی حساب می‌شود چون گفتنی زیاد دارد.»

او اضافه کرد: «وقتی نام این مستند را می‌شنویم تصور می‌کنیم با مستندی پرسوناژمحور طرف هستیم اما از آن جا که دسته‌بندی‌ها به شیوه سابق در سینما مرسوم نیست و تلفیق ژانرها را امروز داریم، این فیلم مستند داستانی است. در سینمای مستند تقسیم بندی‌های متنوعی وجود دارد که در درجه اول آن‌ها را داستانی، بازسازی شده و ناب تقسیم بندی می‌کنیم.»

اعلائی افزود: «این فیلم یک مستند داستانی محسوب می‌شود و  فیلمی پرسوناژمحور نیست چون فرخی یزدی بهانه‌ای است برای مرور مقطعی از تاریخ سیاسی و اجتماعی  کشورمان در ابتدای سده حاضر. شما با یک شخصیت و آمال و آرزوهایش طرف هستید. بیل نیکولز محقق مستند معیاری دارد که می‌گوید مستندی که به تحقق آمال و آرزوهای یک شخص بپردازد مستند داستانی محسوب می‌شود.»

این منتقد با اشاره به مستند اخیر ساخته هومن ظریف اظهار کرد: «فرخی یزدی این فیلم دنبال دغدغه‌هایی است که همان آرزوها و آمال بشری است و  در فیلم اشاره می‌شود که او به دنبال آرزو، عدالت اجتماعی و مقابله با ستم بود. اگرچه این دغدغه‌ها پا را از حیط فردی فراتر می‌گذارد اما همچنان در همان تقسیم آمال و آرزو می‌گنجد. این فیلم نخواسته از مستند بازسازی شده و ناب بهره بگیرد. بلکه پژوهش زیادی برای آن انجام شده و مستند فیلمنامه دارد. اتفاقات جلو دوربین هم براساس طراحی نویسنده و کارگردان است اما  می‌تواند کوتاه تر شود.»

او درباره نحوه روایت در این مستند اشاره داشت: «ویژگی مستند روایت‌گر فرخی این است که دو اپیزود دارد. یک اپیزود زندگی و فوت این شخصیت است اما مستند فعلی بعد از مرگ او بدون حب و بغض به شبهات و تشکیکات راجع او اشاره می‌کند و به آن‌ها پاسخ می‌دهد. یعنی از پرسشگری بیرون آمده و به سراغ پاسخ‌هایی می‌رود که برای آن سندی نیست.»

او درباره فرم فیلم «فرخی یزدی» توضیح داد: «تصاویر مستند باید پروسه‌ای را طی کنند که تعریف فیلم درباره آن صدق کند. تمهید جالب این است که آدم‌های بعدی را در خلال صحبت یک کارشناس معرفی می‌کند. این تمهید فیلم را به یک جلسه و کنفرانسی از آدم‌ها درباره فرخی یزدی تبدیل می‌کند. کسانی که درباره فرخی حرف می‌زنند معتبرهستند و حرف‌هایشان معتبر است. این دورهم بودن و واکنش نشان دادن به هم کارکرد خودش را دارد و گویی آن‌ها درباره این شاعر در یک میزگرد مجازی بحث می‌کنند. در این مستند از موسیقی استفاده متفاوتی شده ضمن این‌که از صدای با شخصیت مسعود رایگان به خوبی بهره گرفته شده است.»

ظریف: غفلت فرهنگی داریم

در ادامه این نشست هومن ظریف درباره استفاده فرخی یزدی از ستون سفید بیان کرد: «برای اولین بار ستون سفید در جنگ جهانی اول در استرالیا کار شده و بعضی وقت‌ها حتی جنبه تبلغاتی داشته است. اما فرخی به اعتراض و طنز از آن استفاده کرده است.»

او درباره مستندسازی اشاره داشت: «مستند در کشور ما سفارشی است اما این مستند سفارش دل بود. ما غفلت فرهنگی داریم و امروز من نباید مشغول ساخت پیرنیا باشم. ما باید درباره دهخدا، دبیرسیاقی و… فیلم های مستندی را تولید می‌کردیم.»

او ادامه داد: «در سینمای ایران فیلم‌های داستانی ما کمدی و فیلم‌های مستندمان ناخواسته به سمت مستند ساختگی سوق پیدا می‌کند. در این سال‌ها فیلم‌هایی ساخته  می‌شود که اولین اصل مستند یعنی پژوهش در ان رعایت نشده اما ساختار فیلم زیبا است. چون در گاه‌های دولتی بودجه به فیلمسازان می‌دهند تا فیلم ساخته شود و فیلمساز سختی معیشت ندارد. تلاش من انجام پژوهش بود و «فرخی یزدی» بهانه‌ای برای مرور یک مقطع بود.»

ظریف-قاسمی -اعلایی

این کارگردان درباره تصاویر این فیلم بیان کرد: «من در پیش تولید با فرید قاسمی، علی دهباشی و نصرالله حدادی تماس گرفتم که جز آقای قاسمی دوستان دیگر کسالت داشتند. اگر علی دهباشی نبود فیلم اولم را هم نمی‌ساختم. در بخش آرشیوی مدیون حسین مسرت هستم و همچنین اسماعیل جعفری که  بافت تصاویر را یکسان کرد و طیف کرم را که مورد نظر ما بود توانستیم در فیلم داشته باشیم.»

ظریف درباره موسیقی مستندش توضیح داد:«گروه خورشید سیاه خیلی کمک کرد و برای «فرخی یزدی» سنگ تمام گذاشت. این گروه حامی محیط زیست است که فعالیت بسیار ارزنده‌ای دارد. من حساسیت زیادی برای موسیقی داشتم. همان طور که پژوهش زیادی کردم  بعد از «فرخی یزدی» می‌توانم کتابی درمورد آن بنویسم. این پژوهشگران واقعا به من لطف کردند و بی‌توقع در فیلم حاضر شدند.»

قاسمی: مستندسازان ما زحمتکشان مظلوم هستند

سیدفرید قاسمی پژوهشگر مطبوعات در ادامه این نشست عنوان کرد: «به هومن ظریف بابت ساخت این کار  ارزنده تبریک می‌گویم. بیشتر مستندسازان ما زحمتکشان مظلومی هستند که در انجام کارشان بخش پژوهشی مفصلی دارند. چون پایه مستند پژوهش است و بعد از آن تصویربرداری و نمایش است.در پژوهش و تصویربرداری مستند پرسشگر است و در مرحله نمایش پاسخگوی توقع تماشاگران متخصص و غیرمتخصص. این توقعات باید با گرفت و گیر پشت صحنه مستند مطابق شود. هرچه اطلاعات ما از آن بیشتر باشد سطح توقع ما پایین‌تر می‌آید.»

این پژوهشگر اظهار داشت: «یک روزنامه نگار با استفاده از حقوق اندک این حرفه و با هزینه شخصی و باعشق به سراغ کسی می‌‌رود که ۵۳ سال زندگی پر تلاطمی داشته و ۷۸ سال پیش کشته شده است. برای یک پژوهش تاریخی مستند سه مرحله وجود دارد و او باید به سراغ بازیگر صحنه، تماشاگر و پژوهشگر برود.»

او ادامه داد: «در این مستند بازیگری وجود ندارد و سوژه کشته شده است.پس او در مرحله دوم سراغ تماشاگر می‌آید که نماینده‌ای از آن دوران تقریبا وجود ندارد. در این مستند بازیگر و تماشاگر مفقود است و فیلم‌ساز باید سراغ  پژوهشگر بیاید. اطلاعات پژوهشگر مبتنی بر روزنامه، مجله، عکس، سندو… است. آگاهی از پشت صحنه پژوهش توقع ما را از کار پایین‌تر می‌آورد. چرا که مراکز اسنادی ما در بسیاری از موارد تهی از مدرک هستند پژوهشگر باید با حدس و گمان برخی مسائل را بگوید.  هرچه از کمبودها و نبودها آگاه‌تر باشیم سطح توقع ما واقع‌گرایانه‌تر شده و متوجه کار کارستان مستندساز می‌شویم. این نقیصه ها جبرکار است نه اختیار مستندساز.»

قاسمی درباره «فرخی یزدی» عنوان کرد: «این مستند از یک تلاش و سعی وافری برخوردار بود و همکاری ظریف و حسین مسرت قوت زیادی به این کار داده است. من به یاد دارم مسرت برای تدوین  فرخی دو-سه دهه به دنبال نسخه‌های کمیاب نشریه‌هایی بود که مرحوم فرخی در آن کار کرده است. ظریف به تنهایی بار مالی و هنری مستند را به دوش گرفته و با حقوق روزنامه نگارانه کار نهادهای متولی را انجام داده است.»

این پژوهشگر مطبوعات درباره تاریخ نشریات بیان کرد: «ممیزی مطبوعات همزاد خود مطبوعات است. شما وقتی روزنامه‌ها را با چاپ سنگی خاطرات تطبیق می‌دهید،  متوجه سانسور عمیق در دوره‌های تاریخ مطبوعات می‌شوید. سفیدی هم  در جراید ما پیشینه دارد و اولین روزنامه ایران یک سطح چاپی داشت و پشت آن سفید بود. دلیل‌اش این است که روزنامه در کانون‌های ارتباطی و معبرهای پر رفت و آمد دیوارکوب می‌شد. سفیدهای گوناگون هم دلایل خاصی مثل کمبود مطلب، خودسانسوری، دستبرد سانسورچی و… دارد.»

او ادامه داد: «زمانی که همه نشریات را داشته باشیم باید درباره سفیدی در جراید نظر قطعی بدهیم. من بنا به علاقه شخصی ۱۵۰ سال فارسی نویسی مطبوعات در جهان را کار می‌کردم و متوجه شدم در این مدت ۲۱۰ عنوان نشریه فارسی در خارج از ایران منتشر شده است. بعد از فهرست نگاری، این ۲۱۰ عنوان را با ۳۰ کتابخانه تطبیق دادم و متوجه شدم ۱۳۴ عنوان نه اصل‌اش وجود دارد و نه حتی عکسش. ۷۶ عنوان باقی مانده نیز بعضا از ۷ سال انتشار یک روزنامه تنها یک نسخه موجود است.»

قاسمی درباره نشریه فرخی یزدی توضیح داد: «پیش از «توفان» حدود ۱۰۰۰ عنوان نشریه فارسی  از ۸۵ سال قبلش در ایران منتشر شده است. در این مدت زمانی این نشریات سفیدی‌های گوناگون داشته است. توفان از نشریه‌های خوش اقبال است و نه بدعاقبت، چون من این نشریه در کتابخانه‌های داخلی و خارجی دیده‌ام. البته شماره‌های توفان در کتابخانه‌های خارجی بهتر نگه داشته شده چون در آن‌جا بیمارستان روزنامه و کتاب وجود دارد. فرخی در عرضه ستون سفید ذوقی به خرج داده و در یک ستون نوشته وزارت داخله خبر به توفان نمی دهد از قرار معلوم در سرتاسر مملکت خبری نیست. این کار یک حادثه نبود بلکه یک فرآیند است.»

او درباره گروه هنروتجربه عنوان کرد: «من سخنگوی هنروتجربه نیستم اما مسائل فرهنگی روز را دنبال می‌کنم. همه باید به هنروتجربه کمک کنند تا این نهال یک درخت تناور شود. این جریان برکت خیز بوده است. گاهی می‌شنوم که عده‌ای گریبان هنروتجربه را می‌گیرند و لی سبب‌اش را نمی‌دانم.»