هنروتجربه: نقد و بررسی مستندهای «طبرستانی‌ها» و «بنیان‌گذار محک» به کارگردانی محسن عبدالوهاب چهارشنبه ۲۶ مهر در خانه‌هنرمندان برگزار شد.

سحر عصرآزاد مجری منتقد این نشست بود و پس از خوشامدگویی به حاضرین از محسن عبدالوهاب (کارگردان) و رخشان بنی‌اعتماد (طراح و مشاور پروژه کارستان) دعوت کرد برای صحبت درباره فیلم‌ها روی صحنه حاضر شوند.
در ابتدای مراسم بنی‌اعتماد از اینکه چرا باید سالن‌ نمایش فیلم‌های مستند به اندازه فیلم‌های داستانی تماشاگر نداشته باشند ابراز تاسف کرد و گفت: «از دیدن سالن خالی برای تماشای فیلم مستند همیشه افسوس می‌خورم، البته همین که این فیلم‌ها به نمایش درآمدند بسیار جای خوشحالی دارد. سینمای مستند و داستانی با هم تفاوت‌هایی دارند؛ در سینمای داستانی وقتی مخاطب را به سینما دعوت می‌کنید معادله اقتصادی در کنارش وجود دارد ولی در مستند این معادله به این شکل وجود ندارد. در سینمای مستند، فیلم‌ساز به دیده شدن فیلمش تمایل دارد و به فکر بازده اقتصادی نیست، بنابراین با انگیزه‌ای جدی و درونی صرفا دلش می‌خواهد که فیلمش دیده شود. به خصوص در مورد فیلم‌های «کارستان» که ما با هدف دیده شدن و اثرگذاری آن‌ها را ساخته‌ایم.»

محسن عبدالوهاب در تکمیل صحبت‌های بنی‌اعتماد اضافه کرد: «سینمای مستند و داستانی تفاوت زیادی با هم دارند و یکی از تفاوت‌های آن‌ها این است که فیلم‌های مستند دیرتر از فیلم‌های داستانی کم فروغ می‌شوند و مثل دونده‌ای می‌مانند که در دوی استقامت شرکت کرده است ولی فیلم‌های داستانی بیشتر به دو صد متر شبیه هستند.»

عصر آزاد در تایید صحبت عبدالوهاب گفت: «مجموعه مستندهای کارستان و دغدغه‌ای که پشت آن وجود دارد بسیار با اهمیت است و می‌تواند در دراز مدت تاثیر بیشتری روی مخاطب بگذارد. بنابراین با این حرف شما که می‌گویید سینمای مستند دیرتر از سینمای داستانی کم‌فروغ می‌شود کاملا موافق هستم.»

عصر آزاد در ادامه از بنی‌اعتماد خواست تا در خصوص انگیزه اولیه برای پرداختن به این مجموعه مستندها بگوید. بنی‌اعتماد در پاسخ توضیح داد: «اگر بخواهیم بهبودی برای جامعه متصور شویم به‌جز فرهنگ‌سازی چاره‌ای به نظرمان نمی‌رسد. سینما ابزاری بسیار قدرتمند برای فرهنگ‌سازی است. شاید بسیاری از سیاست‌گذاران ترجیح بدهند ابزار سینما را در راستای تبلیغات برای خودشان مورد استفاده قرار دهند، برای همین هم است که تا به سمت موضوعات اجتماعی می‌رویم می‌گویند سیاه نمایی می‌کنید.»

او ادامه داد: «قبل از شکل‌گیری پروژه کارستان به این فکر می‌کردم که جوانان ما در این جامعه نسبت به افرادی که بتوانند برایشان الگو -به معنای الهام بخش بودن- باشند شناخت کمی دارند و ارتباط جوانان با جامعه صرفا محدود به ارتباطی‌ست که با اطرافیان خودشان دارند. ولی در کشور ما ضمن تمام مشکلات و کمبودهایی که وجود دارد، اتفاقات بسیار مهمی توسط افرادی شکست ناپذیر رخ می‌دهد که کارهای بسیار مهمی انجام می‌دهند ولی تابه‌حال از آن‌ها تصویر روشنی ارائه نشده است. با خودم فکر کردم در شرایطی که قاب تلویزیون نگاه خودی و غیرخودی خودش را دارد، باید سعی کنیم تا جایی که می‌شود جامعه و جوانان با افراد پرتلاشی که نگاهی متفاوت در زندگی دارند و موفقیت را در پولداری نمی‌بینند بیشتر آشنا شوند. شاید باورتان نشود ولی ما به سختی این آدم‌ها را راضی کردیم تا جلوی دوربین بیایند. آن‌ها را مجاب کردیم که اجازه دهید دیگران کارهای شما و تلاشی که می‌کنید را ببیند چون این مسئولیت اجتماعی شماست.»

در ادامه این نشست عصرآزاد از عبدالوهاب خواست توضیح دهد که چگونه دو مستند «بنیانگذار محک» و «طبرستانی‌ها» که موضوعات و فضای متفاوتی با یکدیگر دارند به لحاظ دراماتیک در یک سری لحظه‌ها به محوریت مشترک می‌رسند؟
عبدالوهاب در پاسخ عنوان کرد: «در ابتدا قرار نبود من مستند طبرستانی‌ها را کارگردانی کنم بلکه قرار بر این بود آقای مقدسیان آن را بسازد ولی متاسفانه قبل از اینکه این اتفاق بیافتد ایشان فوت شدند. بعد از آن بود که من از آقای میرتهماسب و خانم بنی‌اعتماد خواهش کردم ساخت آن مستند را نیز به عهده من بگذارند و این دو بزرگوار پذیرفتند. در مورد سوال شما باید بگویم بخشی از نقاط مشترک در این دو فیلم به خاطر آن است که معمولا کارآفرینان یک سری خصوصیات مشترک با هم دارند؛ مثلا همه آن‌ها قدرت ریسک‌پذیری و استفاده از موقعیت‌هایی که برایشان پیش می‌آید را دارند. آن‌ها تصور می‌کنند همیشه یک راه حلی وجود دارد. سعی کردم در این فیلم‌ها به وجوه مشترک کارآفرین‌ها اشاره کنم. به نظرم این طرز فکر که باور دارند همیشه یک راه حلی وجود دارد خیلی می‌تواند برای جوانان راهگشا باشد. قدرتی که این افراد در شیوه مدیریت و ریسک‌پذیری‌شان دارند بسیار حیرت‌آور است.»

سپس بنی‌اعتماد از سنت‌شکنی‌ای که در استفاده از واژه «ارزش‌آفرین» به‌جای «کارآفرین» داشته است سخن گفت و در این خصوص توضیح داد:  سنت‌شکنی کرده و به جای کارآفرین از واژه ارزش‌آفرین استفاده می‌کنم؛ چون وقتی می‌گوییم کارآفرین این‌گونه تعبیر می‌شود که یک نفر قدرت این را دارد که موقعیتی شغلی فراهم کند و بتواند با مدیریتی خوب یک شغل ایجاد کند. ولی این تنها تعریف کارآفرین نیست! سعیده قدس به عنوان یک کارآفرین اجتماعی نام برده می‌شود ولی من ترجیح می‌دهم از او به عنوان یک ارزش‌آفرین یاد کنم، چون به نظر من اینکه نگاهی متفاوت نسبت به جهان، موفقیت و زندگی داشته باشی یک ارزش است.»

بنی‌اعتماد در بخش دیگری از صحبت‌های خود در پاسخ به تماشاگری که پرسید چرا این مستندها را در دانشگاه‌ها به نمایش نمی‌گذارید، این‌گونه عنوان کرد: «هفته گذشته در دانشگاه علامه این مستند‌ها را به نمایش گذاشتیم. در آنجا وقتی پشت تریبون رفتم از این‌که بالاخره توانسته‌ایم در دانشگاهی در ایران مستندهای کارستان را نمایش دهیم ابراز خوشحالی کردم. از اولین روزی که مجموعه «کارستان» آماده نمایش شد با وزارت علوم مذاکره و در ابعاد گسترده به شکلی کاملا پیگیرانه با آن‌ها مکاتبه کردم. ولی هیچ فایده‌ای نداشت. در حرف ممکن است بگویند که باید فیلم‌هایی بسازیم که جوانان امیدوار شوند ولی این حرف‌ها در حد شعار باقی می‌ماند و در عمل هیچ حمایتی از این نوع فیلم‌ها نمی‌کنند. در صورتی‌که وظیفه‌شان است که به این نوع آثار فرهنگی توجه کنند. ما در «کارستان» این ضرورت را تشخیص دادیم که باید مجموعه‌ای از آثار فرهنگی که باعث ایجاد امید در جامعه می‌شود تهیه کنیم و با همین هدف گروهی را که اعضای آن از بهترین‌ها در این حرفه بودند دور هم جمع کردیم و با همکاری بنیاد کارآفرینی و یک گروه تحقیق حرفه‌ای دور هم جمع شدیم تا یک خوراک فرهنگی تهیه کنیم. حالا این خوراک آماده شده و سیاست‌گذاران فقط باید این فیلم‌ها را نمایش دهند ولی در همین حد هم همکاری نمی‌کنند.»

این کارگردانِ سینما در ادامه این بحث به استقبال دانشگاه‌های خارجی از مجموعه «کارستان» اشاره کرد: «مدتی است برای شروع نمایش مجموعه مستندهای «کارستان» در دانشگاه‌های خارج از کشور رایزنی کردیم و میزان استقبال در آن دانشگاه‌ها باور نکردنی بوده است؛ چرا که آن‌ها به الهام بخش بودن این آثار باور دارند و این باور باعث شده به شدت از پروژه «کارستان» استقبال کنند. خیلی دردناک است که در خارج از کشور بیشتر از کشور خودمان ارزش این مستندها را درک کرده‌اند.»

عبدالوهاب در پایان گفت: «کاش شرایطی فراهم شود که روند ساخت این مجموعه مستند ادامه پیدا کند. چون در ابتدا قرار بود ما ۲۶ مستند در «کارستان» داشته باشیم ولی شرایط به گونه‌ای شد که تنها ۶ مستند در پروژه «کارستان» ساخته شد. اگر قرار باشد این پروژه به کار خودش ادامه دهد و من نیز هم‌چنان عضوی از آن باشم، مطمئنا این بار با نگاهی بازتر و با اشکالاتی کمتر سراغ ساخت این مستندها خواهم رفت و نظراتی که تاکنون دریافت کرده‌ام را نیز در کارهای بعدی اِعمال خواهم کرد. امیدوارم مجموعه «کارستان» بتواند به حیات خود ادامه دهد.»

عکس:احمد عرب سعیدی