هنروتجربه-کامبیز حضرتی: نشست نقدو بررسی دو فیلم مستند «مادر زمین» ساخته مهناز افضلی و «پنبه تا آتش» به کارگردانی بهرام عظیم پور روز یکشنبه ۱۴ آبان در خانه هنرمندان برگزار شد. در این نشست علاوه بر مهناز افضلی و بهرام عظیم‌پور، مجتبی میرتهماسب تهیه کننده پروژه کارستان و مینوخانی منتقد سینما حضور داشتند‌.

مینو خانی نشست را با صحبت درباره مستندسازی براساس زندگی الگوهای شاخص اجتماعی آغاز کرد: «در سینما و تلویزیون ما مستندهای زندگی‌نامه‌ای که در آن فرد محوریت داشته باشد، در ابعاد کارستان نداریم. با وجود آن که در غرب راجع به چهره‌های شاخص علمی، ورزشکارها و… مستندهای زیادی ساخته شده که اطلاعات زیادی راجع به آن‌ها به مخاطب می‌دهد ما نسبت به این آثار کم توجه بوده‌ایم.»

او ادامه داد: «مستندهای کارستان توجهی به زندگی و افراد شاخص کارآفرین دارد و فرصتی را برای یادآوری و معرفی یادگارهای ارزشمند تصویری در فرهنگ ما ایجاد کرده که به شناخت جامعه و فرهنگ ما کمک می‌کنند. اگر احیانا در ایران در قالب‌ مستندهای تجربی و اصولا گفت‌وگو محور، کارهایی صورت گرفته در ابعاد بزرگ و سیاست کلان کشور مواردی ساخته شده است. اما این مستندها نمی‌خواهند وجوه یک شخصیت را در مرکز روایت خود قرار دهند  و طبیعی است که در یک مستند شخصیت محور اشخاص مرکز داستان باشند.»

او با اشاره به پروژه کارستان عنوان کرد: «این مجموعه به زیبایی به حیطه مستند بیوگرافی وارد شده و می‌تواند الگوهای امیدبخشی برای جامعه بسازد و به وجوه مختلف شخصیت آن‌ها بپردازد. من به همه دوستان فیلم ساز این پروژه تبریک می‌گویم، از این بابت که ما را با افرادی آشنا کردند که ظاهرا برای جامعه شناخته شده نبودند اما با انگیزه‌های فردی و بلندپروازی‌های شخصی خودشان توانستند در بستر ملیت ما قرار بگیرند.»

خانی درباره وجوه مختلف این آثار گفت: «ما در کارستان خانواده، عشق زندگی و جامعه را در کنار کارآفرینی می‌بینیم و به ابعاد آموزشی، علمی، عاطفی در آن‌ها توجه شده است. مثلا از بعد علمی آمار ارائه می‌شود و در «مادر زمین» به زندگی هایده شیرازی و همسرش از بعد عاطفی پرداخته می‌شود. این آثار با جامعه امروز ما ارتباط دارد و پازل فرهنگی ما را تکمیل کرده و بینندگان خودش را در طول زمان پیدا می‌کند.»

افضلی: لایه‌های زیرین «مادر زمین» محصول ناخودآگاه است
مهناز افضلی درباره ساخت «مادر زمین» عنوان کرد: «توجه به ابعاد عاطفی، آموزشی، علمی و… به طور توامان در ذهن ما به عنوان فیلم‌ساز و سازندگان کارستان وجود داشته است اما طبیعتا ما با این جزئیات به موضوع نگاه نمی‌کردیم بلکه سعی می‌کردیم جنبه‌های مختلف را در این فیلم‌ها لحاظ کنیم.»

این کارگردان درباره جنبه‌های تحقیقی این مجموعه توضیح داد: «درباره کارستان زیاد صحبت کرده‌ایم من نیز مانند سایر کارگردان‌ها از تحقیقات وسیع بنیاد کارآفرینی زنان و جوانان استفاده کردم و تحت نظر مجتبی میرتهماسب و خانم  بنی‌اعتماد طرحی ریختیم که تمام این نکات را در آن لحاظ کنیم. این بخش خودآگاه فیلم‌سازی است اما هنر جنبه ناخودآگاه دارد و زاییده لحظاتی که با موضوع طی طریق می‌کنید. من مدتی با دکتر شیرزادی زندگی کردم و لایه‌های زیرین فیلم «مادر زمین» محصول این ناخودآگاه است.»

و در ادامه افزود: «این حساسیت و احساسی که از سوژه به من فیلم‌ساز منتقل می‌شود باید به مخاطب هم انتقال داده شود. مساله تحقیق نیز نیاز به بررسی زیاد و گسترده‌ای دارد. چراکه پروسه‌ای طولانی است و باید در چند ترم دانشگاه به آن پرداخت. تحقیقات ما در پروژه کارستان به دو گونه بود: یک بخش را بنیاد کارآفرینی در اختیار ما قرار می‌داد که در آن هم به عنوان کارآفرین و هم به عنوان پرسوناژ به شخصیت‌ها توجه می‌شد. بخش دوم این پروژه، تحقیق میدانی گسترده بود که نوعی تحقیق اندیشه به شمار می‌آمد. ما هم مانند تمام مستندهای پرتره کاراکترهای مشخصی داشتیم و تمام کارگردان‌های کارستان وارد تحقیق اندیشه شدند.»

افضلی در پایان تاکید کرد: «کار فیلم‌ساز فیلم ساختن است و نه صحبت کردن راجع به اثرش. حقیقتا از بودن در کارستان خرسندم و خوشحالم که با تماشاچیان مختلف «مادر زمین» را در سالن‌های مختلف تماشا کردم.»

میرتهماسب: جامعه به الگو نیاز دارد
مجتبی میرتهماسب صحبت‌هایش را با یادی از مجموعه«کودکان سرزمین ایران» آغاز کرد:«دوست دارم یادی از مجموعه «کودکان سرزمین ایران» بکنم که از سال ۷۳ تا ۷۷ به سفارش شبکه دو و به همت محمدرضا سرهنگی انجام شد. من اولین کارم را در آن جا ساختم و بهرام عظیم‌پور مشاور کارگردان آن فیلم بود.»

او ادامه داد: « کارستان را نمی‌شد برای تلویزیون ساخت. رسانه اصلی مستند، تلویزیون است اما آن چیزی که ما را به کار واداشت جذابیت شخصیت این کاراکترها بودند که جامعه به آن‌ها نیاز دارد تا آن‌ها را بشناسند. برای همین مسئله پخش مورد توجه ما بود. پس از پایان اکران مستندها در هنروتجربه احتمالا دی ماه نسخه‌های اینترنتی و دی وی دی این فیلم ها پخش می‌شود. تلاش داریم که این فیلم ها را به مدارس و دانشگاه‌ها به رسانیم.»

این تهیه کننده و کارگردان درباره الگوسازی کارستان در اجتماع اشاره داشت: «واقعیت این است که برای ناامید بودن هزار دلیل وجود دارد، مخصوصا برای جوان‌ها. اما این فیلم‌ها از شدن حرف می‌زنند. مثال خود در این مورد شخصیت آقای حاجی بابا است که از شاگرد لحاف دوزی شروع کرد و به یک  کارآفرین موفق بدل شد.»

او درباره طراحی کارستان عنوان کرد: «قرار بود ما این مجموعه را در ۲۶ قسمت طراحی کنیم اما چون برای انجام کارها به حداقل حمایت مالی نیاز داشتیم این پروژه را فازبندی کردیم و شش فیلم را در فاز اول انجام دادیم. ما پنج فیلم داستانی نیز طراحی کردیم و کارهای مربوط به دو فیلم‌نامه داستانی شروع شده‌است. هم‌چنین قصه‌های کودک در این حوزه طراحی شده‌است. انجام این کارها به تولید فاز بعدی ارجحیت داردما در این شش مستند به فضاهای مختلف کسب و کار سرک کشیدیم. امیدوارم هفته‌های فیلم با همکاری وزارت علوم و آموزش و پرورش در دانشگاه‌ها و مدارس به نتیجه برسد. اگر اقتصاد پخش ما موفق شود و این پروژه سود تولید کنند به فاز بعدی می‌رسیم.»

میرتهماسب درباره پخش کارستان از صداوسیما نیز گفت: «امکان پخش این مستندها برای تلویزیون وجود دارد. هدف ما بیشتر دیده شدن این فیلم‌ها است. مدیران ارشد تلویزیون این آثار را دیدند اما پیشنهادی ندادند. اگر این آثار در تلویزیون ساخته می‌شد سرنوشتی شبیه «کودکان سرزمین ایران» پیدا می‌کرد. بنابراین نباید این آثار در تلویزیون تولید می‌شد اما می‌تواند در آنجا پخش شود. تلویزیون باید درست به جامعه خودش نگاه کنند و برای آبروی خودش هم که شده باید به این مستندها توجه کنند.»

تهیه‌کننده کارستان درباره انتخاب کارآفرینان توضیح داد: «کارستان مسیر پژوهشی طولانی داشت. ما ۷۰ شخصیت را انتخاب کردیم که به طور قطع شرایط کارآفرینی را داشتند. مثلا در مورد شخصیت خانم هایده شیرزادی یک مستند ۴۵ دقیقه‌ای تلویزیونی وجود داشت که بسیار بد و الکن بود.به پیشنهاد خانم صابر با دکتر شیرزادی قرار گذاشتیم و متوجه شدیم که آن مستند چقدر بد ساخته شده‌است.»

او درباره فیلم‌سازان کارستان عنوان کرد: «ما آمادگی خودمان را به تلویزیون اعلام کردیم و فیلم‌سازان این مجموعه نشان دادند که هر زمان ایده‌ای داشته‌اند معطل هیچ چیز نشده‌اند. امیدواریم فیلم‌هایی که از ما پخش نشده و در مملکت خودمان پخش شود. مشکل ما بحث مجوز نیست بلکه یک بام دو هوا بودن است. تلویزیون و ارشاد هر کدام ساز خودشان را می‌زنند. ایده اصلی ما در کارستان این بود که یک عده فیلم‌ساز کنار هم جمع شویم و کاری را انجام بدهیم.»

عظیم پور: وجه مالی در مستندسازی بسیار مهم است
بهرام عظیم‌پور کارگردان  مستند «پنبه تا آتش» هم  از آرزوی خود برای تداوم پروژه کارستان گفت: «خوشحالم که در کارستان مسئولیت داشتم. کارستان یک پروژه ملی است که در فضای کلی کشور و تاریخ کشور تاثیرگذار است و امیدوارم این پروژه چه توسط رخشان بنی اعتماد و مجتبی میرتهماسب و چه توسط دیگران تداوم داشته باشد. امیدوارم این پروژه بتوانند جای خود را هم چنان در دل مخاطب باز کند.»

او درباره تحقیق در  پروژه کارستان بیان کرد: «ما با تحقیقات خوب و قابل اتکا مواجه بودیم و برای «از پنبه تا آتش» یعنی شخصیت حاجی بابا ۲۲ صفحه متن تحقیقی در اختیار من قرار گرفت که از بچگی تا آن روز آقای حاجی بابا در آن دسته‌بندی شده بود.»

این کارگردان اشاره داشت: «وجه مالی در مستندسازی بسیار مهم است. کارگردان باید در انتخاب سوژه، انتخاب درست شخصیت و… تجربه داشته باشد. به نظر من دلیل اصلی توفیق کارستان حضور بنی‌اعتماد و میر تهماسب بود که این دو کارگردان هستند و ما با تهیه کننده به عنوان مانع مواجه نشدیم بلکه ما مشاوره‌های کارگردانی داشتیم و استقلال فیلم‌سازها از نتیجه آثار دیده می‌شود. در واقع تم اصلی مشترک بود ولی در عین حال  به شخصیت خود فیلم‌سازها اتکا داشت.»

او اشاره داشت: «مجموعه «کودکان سرزمین ایران» شبیه مجموعه کارستان است. البته مجموعه‌های دیگری در زمینه معماری، صنایع دستی و… ساخته شده است اما «کودکان سرزمین» شاخص بود و من شانس آن را داشتم که در این پروژه چهار فیلم بسازم. پروژه کارستان مستقل است، ما در کارستان ممیزی نداشتیم. اما از سال ۷۳ که پروژه«کودکان سرزمین من» کلید خورد تا امروز جز ۱۲ مستند بقیه آثار پخش نشده‌است. دلیل این ممیزی‌ها به قومیت، مناسبات ساده اجتماعی، موسیقی و… برمی‌گشت.»

عکس:یاسمن ظهورطلب