هنروتجربه: نمایش فیلم و نشست نقدو‌بررسی مستند «اورسن ولز صحبت می‌کند» روز گذشته(چهارشنبه ۲۴ آبان) در خانه هنرمندان برگزار شد.پیش از این اعلام شده‌بود که عواید حاصل از فروش نمایش فیلم در این سانس به زلزله‌زدگان استان‌های غربی اختصاص پیدا می‌کند.

در این نشست اسماعیل میهن‌دوست و امید رنجبر به عنوان منتقد و کارشناس  حضور داشتند و نیما قلیزادگان (کارگردان) نیز به سوالات این دو منتقد و تماشاگران حاضر در سالن پاسخ می‌داد.
جلسه نقد و بررسی با ابراز تأسف از واقعه زلزله و از دست رفتن هموطنان کرمانشاهی آغاز شد. در ابتدای نشست، میهن‌دوست به جسارتی که قلیزادگان برای ساخت چنین مستندی به خرج داده است اشاره کرد: «برای ساخت این فیلم به نیما قلیزادگان تبریک می‌گویم، ساخت چنین فیلمی جسارت زیادی می‌طلبد. چرا که ایشان برای ساخت اولین فیلم مستندش سراغ سوژه‌ای رفته که منحصر به فرد است. در کشور ما نسبت به اورسن ولز شناخت اندکی وجود دارد، بسیاری از همکاران من و دانشجویانِ سینما، ولز را صرفا بخاطر ساخت «همشهری کین» می‌شناسند و شناخت زیادی از او ندارند.»

او در ادامه درباره ویژگی‌هایی کارگردانی این مستند گفت: «این فیلم با دقت زیادی طراحی شده و از منابع وسیع تصویری بهره برده است. تمام پلان‌های این فیلم آرشیوی هستند، بنابراین شاید برخی افراد با دیدن فیلم تصورکنند چنین مستندی صرفا توسط یک تدوین‌گر می‌تواند ساخته شود؛ در صورتی که این تصور غلط است! چون تعیین خط داستان و چگونگی حرکت بر روی این خط، فقط و فقط کار کارگردان است و این کارگردانی در روحِ اثرِ نیما قلیزادگان مستتر است.»

میهن‌دوست در بخش دیگری از صحبت‌های خود مطرح کرد که چرا در این مستند هیچ صحبتی از «محاکمه» که یکی از شاهکارهای اورسن ولز است نمی‌شود؟ قلیزادگان نیز در پاسخ به این سوال عنوان کرد: «این موضوع به هدف‌گذاری اول من برای ساخت این مستند برمی‌گردد. آنقدر فعالیت‌های ولز گسترده بود و در تئاتر، بازیگری، رادیو، سیاست، ادبیات، کارگردانی و … حضور فعال داشت که نمی‌شد در نسخه سینمایی مستندم به همه این موارد اشاره کنم. بنابراین تصمیم گرفتم در این نسخه صرفا به فعالیت‌های سینمایی و اندکی نیز به زندگی خصوصی ولز بپردازم. مهم‌ترین سوال ذهنم هنگام ساخت این مستند آن بود که ولز چگونه ولز شده است و سعی کردم در ساخت مستندم نیز هر آن چیزی که به این سوال پاسخ می‌دهد را نمایش دهم و بر همین اساس نیز از پلان‌های آرشیوی‌ام استفاده کردم. از طرفی در مورد فیلم «محاکمه» پلان‌های آرشیوی که نوع ساخت این فیلم را نشان دهد را پیدا نکردیم. موارد مربوط به پشت صحنه این فیلم بار سینمایی نداشتند و بیشتر به شیوه آشنایی ولز با آخرین زنی که با او زندگی می‌کرد، مربوط می‌شدند. در نتیجه به نظرم آمد گذاشتن پشت صحنه این فیلم کمکی به شناخت شخصیت ولز نمی‌کند.»

امید رنجبر در ادامه این جلسه، عنوان کرد: «این مستند بیشتر بر این تاکید می‌کند که چه بلاهایی بر سر فیلم‌ساز نابغه‌ای هم‌چون ولز در کشوری مثل آمریکا که مهد سینماست آمده است! ولز در تمام طول عمرش در برابر جبری که در سینمای آمریکا رواج داشته مقاومت کرده است. از این وجه مستند نیما قلیزادگان خیلی جالب روایت شده است و به این موضوع می‌پردازد که لزوما کسانی که صاحب خلاقیت هستند زندگی مساعدی نداشته‌اند. بنابراین از این لحاظ که بخش متفاوتی از شخصیت ولز برای ما روشن می‌شود این فیلم بسیار خلاقانه عمل کرده است»

در ادامه نیما قلیزادگان در پاسخ به این سوال اسماعیل میهن‌دوست که چرا بیشتر در این فیلم سراغ سینماگران رفتید و کمتر از منتقدان در مقابل دوربین استفاده کردید؟ توضیح داد:«به نظرم آمد وقتی خود ولز می‌تواند با این همه طنازی درباره خودش صحبت کند، نباید شخص دیگری را در فیلم ببینیم که راجع به او صحبت کند. ولز کلام پر طمطراق و جذابی دارد و از کلمات خاصی استفاده می‌کند که در محاوره از این کلمات استفاده نمی‌شود به همین دلیل هم ما در ترجمه خیلی اذیت شدیم.»

قلیزادگان ادامه داد: «باگدانوویچ تنها منتقدی است که از صحبت‌هایش در فیلم استفاده کردم ولی هدف من از حضور او در این مستند این نبود که یک منتقد بخواهد درباره ولز صحبت کند.در واقع باگدانوویچ بیشتر از اینکه منتقد باشد، دوسِت ولز است، بنابراین به‌خاطر همین وجه از کاراکتر او، از صحبت‌هایش در فیلم استفاده کردم. در ایران هم – با احترام به شما دو بزرگوار- منتقدانی که شناخت کافی نسبت به ولز داشته باشند، تعدادشان بسیار کم است و در میان سینماگران به جز بهمن فرمان‌آرا و از بین مستندسازان کامران شیردل، فرد دیگری را پیدا نکردم که در مورد ولز اطلاعات و شناخت کافی داشته باشد. آقای فرمان‌آرا به دلیل این‌که قرار بود با ولز فیلم «کوروش کبیر» را بسازد از نزدیک با او مراوده داشته و نسبت به ولز شناخت خوبی داشت. ایشان به من گفت «برخلاف تصور عموم، ولز هیچ وقت به ایران نیامده است و ملاقاتی که ما سال‌ها پیش با هم برای ساخت فیلم داشتیم در یک کشور خارجی شکل گرفت»! آقای فرما‌ن‌آرا حرف‌های زیادی برای گفتن درباره آن ملاقات و صحبت‌های‌شان درباره ساخت آن پروژه داشت ولی فکر کردم اگر بخواهم به این وجه نیز بپردازم، از خط اصلی داستان دور می‌شوم. به نظرم خود آن موضوع می‌توانست ایده یک فیلم دیگر باشد. از طرفی احساس می‌کردم اگر خود ولز درباره خودش صحبت کند بهتر می‌توانیم او را بشناسیم تا این‌که دیگران بخواهند درباره‌اش حرف بزنند.»

در ادامه اسماعیل میهن‌دوست نکته‌ای را پیرامون تاثیرگذاری ولز بر سینمای فرانسه و اروپا مطرح کرد: «ولز در فرانسه و اروپا هم بسیار مورد توجه بوده است ولی در این مستند مصاحبه‌ای از او پخش می‌شود که از مفهوم حرفش این‌طور برمی‌آید که با نظریه مولف مشکل دارد.»

رنجبر در همین خصوص و در تکمیل صحبت‌های میهن‌دوست افزود: «به نظرم بیشتر به این خاطر است که ولز خودش را در درجه اول بازیگر می‌داند، او برای اولین بار در ۱۶ سالگی مهم‌ترین جایزه اول تئاتر آمریکا به اسم «همه شکسپیر را دوست دارند» را دریافت کرد. پس خیلی دور از ذهن نیست که چنین نظریه‌ای داشته باشد. این را هم باید بگویم که فرانسوی‌ها بیشتر از خود آمریکا ولز را معرفی کردند و فیلم‌سازان جوان در آن دوره را ترغیب می‌کردند که آثار ولز را دنبال کنند. بنابراین سینمای فرانسه نقش مهم‌تری نسبت به خود آمریکا در معرفی ولز دارد.»

در ادامه جلسه نیما قلیزادگان و اسماعیل میهن‌دوست در خصوص فصل‌بندی‌های این مستند صحبت کرده و تماشاگران نیز سوالات‌شان را مطرح کردند. سپس قلیزادگان با تشریح دلایل انتخاب عنوان برای هرکدام از سر فصل‌های موجود در فیلم، به مجموعه مستند پنج قسمتی که به عنوان مرجع ساخته شده است، اشاره کرد. به گفته قلیزادگان این مجموعه مستند، پس از پایان اکران نسخه سینمایی، در پنج لوح فشرده توزیع خواهد شد.

در پایان جلسه امید رنجبر به وجوه مخاطب‌پسند مستند «اورسن ولز صحبت می‌کند» اشاره کرد:«وقتی یک مستندساز می‌خواهد فیلمی درباره یک فیلم‌ساز بزرگ بسازد موضوعات بی‌شماری برایش مطرح می‌شود؛ مثلا در مورد هیچکاک تعداد زیادی فیلم ساخته شده است ولی از جمله آثاری که درک جامع و صحیحی نسبت به این فیلم‌ساز ارائه می‌دهد، می‌توان به فیلم کنت جونزِ منتقد اشاره کرد. چرا که او در آن مستند به مضمون انسجام یافته‌ای رسیده است. بنابراین به نظرم فقط یک منتقد بسیار مسلط می‌تواند این‌گونه فیلم بسازد. ولی نیما قلیزادگان در مستند «اورسن ولز صحبت می‌کند» -که تجربه اول مستندسازی‌اش بوده است- مجبور شده برای همراه کردن مخاطب یکسری اِلِمان‌های تماشاگرپسند نیز وارد فیلم کند.»

اسماعیل میهن‌دوست نیز در ادامه صحبت امید رنجبر گفت: «بله البته این مستند برای علاقه‌مندان به سینما می‌تواند منبع خوبی باشد ولی برای کسی که بخواهد منتقد سینما شود، نمی‌تواند منبعی کافی به شمار رود.»

عکس:یاسمن ظهورطلب