هنروتجربه- کامبیز حضرتی: نشست نقد و بررسی فیلم مستند «همایون» به کارگردانی پیروز کلانتری روز یک‌شنبه یازدهم آذرماه در خانه هنرمندان برگزار شد. در این نشست پیروز کلانتری و نوید پورمحمدرضا منتقدسینما حضور داشتند.

نوید پورمحمدرضا در ابتدای این نشست عنوان کرد: «نکته جالب مستند «همایون» آن است که فیلم از میانه شروع می‌شود. اساسا درگیری هر محقق، خالق و فیلم‌ساز و فرد کنجکاوی از میانه شروع می‌شود و از وسط یا آخر با او درگیر می‌‌شویم و با کتابی یا اثری از او مواجه می‌شویم. هیچ چیز از ابتدا شروع نمی‌شود و نظم کرونولوژیک ندارد.»

او ادامه داد: «این ذهن آگاهانه ما است که آن سیالیت را تبدیل به یک روایت منظم می‌کند تا همه چیز نظم زمانی پیدا ‌کند و در این چارچوب به انسجام برسد. در مستند «همایون» سعی شده به این سیالیت نظم زمانی داده نشود و درگیری فیلم‌ساز با سوژه‌اش یعنی همایون صنعتی‌زاده زنده و بی‌واسطه باشد. به همین دلیل هم فیلم از میانه شروع می‌شود.»

این منتقد همچنین عنوان کرد: «در فیلم با افرادی مصاحبه می‌شود و ما آن‌ها را می‌بینیم بدون آن که معرفی شوند و این  یعنی از وسط ماجرا و همهمه وارد داستان می‌شویم. این مستند خیلی فرارو گریزپا زندگی همایون صنعتی‌زاده را نشان می‌دهد.»

او درباره سیالیت مستند «همایون» بیان کرد: «در فیلم لحظه جالبی وجود دارد که نشانه سیالیت برخورد کارگردان است. در سکانسی تصویر نوجوانی همایون صنعتی‌زاده با وویس اور پیروز کلانتری ناگهان به جبهه کات می‌خورد‌. این اتفاق کات عجیبی است و از طریق وویس اور متوجه می‌شویم که فیلم به حضور بچه‌های پرورشگاه در جنگ اشاره می‌کند. یعنی از نوجوانی همایون به نوجوانی جوانان بعدی اشاره می‌کند. ما با این حد از سیالیت در فیلم مواجه هستیم. اتفاقی که  بعدا در فیلم با خواندن نامه‌ای قصد دارد تا توضیح دقیقی درباره  آدم‌ها بدهد.»

این منتقد در ادامه افزود: «قوت فیلم در به کارگیری این لحظه‌های خاص است و از این طریق ما مقاله را به یک جستار تبدیل می‌کنیم. این برخورد خصیصصه‌ نمای استراتژی فیلم با سوژه است. بدون آن که انسجام پس‌نگر خود را به آن تحمیل کند.»

پورمحمدرضا در بخش دیگری از صحبت‌هایش با اشاره به سینمای کلانتری اشاره داشت: «این فیلم‌ساز با  کارنامه خود نشان داده که چندان در چارچوب ژانر حرکت نمی‌کند اما  بخشی از جذابیت فیلم به بده بستان‌های ژانر با کار خلاقه‌ای که کارگردان انجام می‌دهد، گره خورده است. در ابتدای فیلم، فیلم‌ساز کارهای همایون را برمی‌شمارد و می‌گوید فیلم درباره این‌ها نیست و به همایون صنعتی بودن می‌پردازد.»

او همچنین عنوان کرد: «پیروز کلانتری در بازخوانی همایون وجود دارد و گویی بازخوانی همایون بازخوانی خود کلانتری است. در این شرایط راوی یا سازنده را از مرجع به شاهد مردد بدل می‌شود. موتیف همایون در قضیه قنبر، شهین همسرش و… بازنمایی‌است. چون فیلم‌ساز شاهد مردد است و در لحظه نگاه کردن به این‌ها به خودش هم نگاه می‌کند.»

پور رضا درباره اهمیت صدا و راوی در این مستند توصیح داد: «این فیلم تعدد راوی دارد. روایت این فیلم یک راوی وویس‌اور با صدای کلانتری دارد و علاوه برآن سیامک صفری صدای کاراکتر همایون است که شعر و نامه‌های خودش را می‌خواند. علاوه بر این‌ها مصاحبه با ۹ نفر از نزدیکان او را داریم که بخشی از زندگی‌شان نزدیک با صنعتی‌زاده بوده است. موسیقی فیلم نیز برون داستانی است و هدفی  مشخص دارد. علاوه بر صدای پاره‌ای از کلمات نامه‌ها و اشعار همایون روی تصویر نقش می‌بندد‌ اما این کار در لحظاتی از فیلم بیش از حد است و زیاده از حد بارگزاری می‌شود‌.»

کلانتری
کلانتری: فیلم روایت من از همایون صنعتی‌زاده است
پیروز کلانتری ضمن ابراز خوشحالی از استقبال تماشاگران از این نشست، بیان کرد: «فیلم روایت من از صنعتی است. من در این فیلم صرفا مشاهده‌گر و کنکاش‌گر نیستم تا در این کاراکتر عمیق شوم. یعنی او را در لانگ‌شات دیده و بعد به نزدیک شوم. من سعی کردم در رابطه با تاثیر صنعتی‌زاده با آدم‌ها نزدیک شوم.»

این مستندساز اضافه کرد: «انگار فیلم سفره‌ای پهن می‌کند و کارهای اساسی همایون صنعتی‌زاده الزاما غذاهای این سفره نیست. مثلا تلاش او در انتشارات فرانکلین کم‌تر در فیلم مطرح است. در این مستند روایت‌هایی درباره صنعتی‌زاده را می‌بینیم و او را از خلال نامه‌ها و شعرهایش می‌شناسیم. ما مخاطب را به شروع رابطه با صنعتی‌زاده و  نه پایان دادن ارتباط با او دعوت می‌کنیم. در این عرصه من فیلم‌ساز هم خیلی جلوتر از مخاطب حرکت نمی‌کنم. چون قبل از مخاطب پای سفره وجود صنعتی نشستم  آن را برای مخاطب مطرح می‌کنم.»

او هم‌چنین بیان کرد: «در این شرایط شاید در روایت فیلم سیالیت وجود دارد و لازم نیست فیلم را  از جایی به جایی برسانی. این ذهنیت سیال را کاراکتر صنعتی‌زاده برمی‌انگیزد. همان‌طور که سیروس علی‌نژاد می‌گوید چگونه بودن صنعتی‌زاده در فیلم مطرح می‌شود.در این مستند سه فضای شعر، قنبر و کودکی صنعتی‌زاده مطرح می‌شود. برای همین نیاز به پرش داشتم تا به روایت خطی نرسیم. با این پرش‌ها به مخاطب کد دادم تا روایت سیال او را بشنویم.»

کلانتری درباره روایت خودش از همایون صنعتی‌زاده توضیح داد: «در فیلم پرتره فیلم‌ساز وارد قوانین ژانر می‌شود و انگار هرچه مسلط باشد و تحقیق بیشتری انجام داده باشد ارتباط برقرار کردن او با سوژه بهتر است. در واقع صنعتی‌زاده برایم پر از سطرهای سفید است و خیلی نادانسته‌ها از او دارم و به عمد این فیلم را این‌گونه ساختم. مستند «همایون» یک فیلم مشاهده‌گر و عمق‌نگر نیست و قرار نیست از طریق آن صنعتی‌زاده را بشناسد بلکه فیلم دعوت به شناخت اوست.»

او ادامه داد: «به این معنا هیچ فیلم من عمیق نیست و در این معنا مستند برای من کسب فضا برای دعوت مخاطب است و این سینما حالت مکالمه با کاراکتر فیلم دارد است.عامدانه خواستم به این سمت و سو برویم.»

این مستندساز در بخش دیگری از این نشست با اشاره به نکاتی که پیرامون راویان فیلم مطرح شد، درباره صدای سیامک صفری به عنوان یکی از راوی‌های فیلم گفت: «انتخاب گوینده برای من سخت بود. انتخاب راوی‌ای که به جای صنعتی‌زاده صحبت کند در رابطه با اتصال دادن فیلم به کاراکتر اصلی‌ کار آسانی نبود. نمی‌خواستم صدای مسن برای او بگذارم. ۷ نفر از ۹ نفری که روایت زندگی او را در فیلم پیش می‌برند در دوران بعد از انقلاب با صنعتی‌زاده همراه بودند. به همین دلیل فکر کردم سن چهل سال برای روایت گذشته و آینده او مهم بود. شعرهای صنعتی‌زاده نیز مربوط به این دوره است‌.فیلم برمبنای روایت‌ها است و آدم‌ها قرار نیست اطلاعات بدهند بلکه با مجموعه‌ای از راوی‌ها مواجه هستیم. بازیگر بودن سیامک صفری نوعی روایت را در خودش داشت. ولی رد نمی‌کنم که این صدا شاید حزین است و با بازیگوشی کاراکتر صنعتی‌زاده جور نیست. البته احساس نمی‌کنم که صدای صفری فضا را فاخر می‌کند. من به عمد از فیلم‌های آرشیوی صنعتی‌زاده استفاده نکردم و نخواستم او را مثل موجودی زنده پیش چشم بگذارم.»

کلانتری هم‌چنین با اشاره به این نکته که فیلم روایت من  از همایون صنعتی‌زاده است،عنوان کرد:« برای همین مثلا به  ایران‌خواهی او که مساله خود من است، پرداخته‌ام. همان‌طور که انقلاب و جنگ را مورد توجه قرار داده‌ام. در واقع کاراکتر صنعتی‌زاده این مسائل را برایم زنده می‌کند و در مکالمه با او به جنگ توجه دارم و این که چرا او انقلاب را مورد توجه قرار نداد.»

این مستندساز عنوان کرد: «اگر مردم صنعتی‌زاده را می‌شناختند حتما ساختار فیلم از نوع مکالمه من با او  بود. دوست دارم مستند مرتضی کیوان و تختی را بسازم و با آن‌ها وارد مکالمه شوم. البته کارهای صنعتی‌زاده بسیار مهم است اما خود او نخواسته که شناخته شود.»

کارگردان مستند«همایون» در پایان اشاره داشت: «این فیلم اطلاعات بیشتری به مخاطب می‌دهد چون قرار بود فیلم پخش شود و باید اطلاعات بدهد و در عین حال حالت مکالمه‌ای داشته باشد. انجام این دو وظیفه سخت است و دو ساحت متفاوت در هر کار هنری است. انتخاب فضای فیلم برای این هم‌آمیزی است تا روایت‌گر روایت‌ها باشم به جای اطلاع رسانی.»

عکس:یاسمن ظهورطلب