هنروتجربه: نشست نقد و بررسی مستند «شهسوار» یکشنبه ۱۶ تیر با حضور علی شاه‌محمدی کارگردان و عزیزالله حاجی مشهدی منتقد سینما در خانه هنرمندان برگزار شد.

عزیزالله حاجی مشهدی در ابتدای این نشست ضمن انتقاد از شرایط جاری سینما عنوان کرد: «درشرایطی که انبوه فیلم‌های زرد و سخیف تجاری روی پرده سینما جولان می‌دهند، آثاری چون «شهسوار» که به مفاخر ما می‌پردازد، کمتر دیده می‌شود. آدم‌های فرهیخته و دانشجویان باید پای ثابت برنامه‌های نقد وهنروتجربه باشند. این مشکل یکی از عوارض فرهنگی ممکلت ما و تا حد زیادی معلول شرایط اقتصادی است.»

او درباره اهمیت این مستند اشاره داشت: «به گمان من باید مستند «شهسوار» را دو-سه بار دید. زیرا فیلم جزئیات زیادی دارد. علاوه بر آنکه مواد و متریال بسیاری در اختیار کارگردان بوده است. کارگردانی خودش به عنوان پژوهش‌گر در اولین گام این مواد را جمع آوری کرده و با زحمت زیادی به آن دست پیدا کرده است. این مستند فیلمی نیست که با کنار هم چیدن نماها پدید آمده باشد بلکه فکر مثبت و توان بالایی پشت کار بوده است.»

او اضافه کرد: «فیلم درجاهایی افتادگی دارد. به عنوان مثال چرا کارگردان به سراغ تختی پیش از دوران کشتی نرفته است. بهرام توکلی در فیلم خودش با عنوان «غلامرضا تختی» سراغ این بخش هم رفته است. من قصد مقایسه ندارم و بحث مقایسه نیست چون هر کارگردانی منطق خودش را دارد.»

در بخش دیگری از این نشست بحث ابهامات مرگ تختی عنوان شد و این منتقد در این ارتباط  توضیح داد: «به نظر من بیشترین امتیاز این فیلم آن است که در مورد مرگ تختی داوری نکرده است و حکمی صادر نشده است تا نتیجه گیری درباب مرگ یا خودکشی او به مخاطب واگذار شود. امتیاز دیگر فیلم نریشن یا گفتار متن به اندازه است. گفتار متن این فیلم را پرویزپرستویی می‌گوید که در سینمای ما محبوب است و خودش هم مشابهتی به تختی دارد. او هم هنرمندی مردمی است و در اتفاقات خاصی مثل سیل و… در کنار مردم جامعه است.»

این منتقد درباره تصاویر این مستند بیان کرد: «این مستند در کنار پرداختن به زندگی تختی تصویری از دوران تاریخی مورد توجه‌اش ارائه می‌کند و خوشبختانه این تصاویر مخدوش و سفارشی نیست. از این منظر می‌شود از تصاویر آرشیوی فیلم مانند انواع پوشش‌هاٰ، ساختمان، خانواده‌ها و… مطالعه‌ای جامعه شناختی داشت. چینش این تصاویر با شواهدی که از آدم‌ها به دست می‌دهد، بسیار چشمگیر است. کارگردان این فیلم برای تولید این اثر سراغ آدم‌های گل درشت و مقامات رسمی نرفته و با دوستان و بقال سرکوچه تختی گفت‌وگو کرده است.»

در ادامه سوالی نیز درباره ویژگی مستند پرتره مطرح شد. حاجی مشهدی در پاسخ گفت: «این مستند در رده بندی سینمای مستند فیلم پرتره و چهره‌نگار است. می‌دانیم که خاصیت اصلی این مستندهای چهره‌نگارانه این است که به مخاطب حقایق تازه‌‌تری از شنیده‌ها و خوانده‌هایش ارائه دهد. میزانسن، فضاسازی نزدیک به اصل(همجواری تصاویر) در جاهایی که بازیگر نقش تختی حضور دارد پررنگ است و به لحاظ بصری یکدست درآمده است. به عنوان نمونه فیلم زوایای جدیدی از رابطه تختی و جبهه ملی ارائه داده است.ارزش فیلم «شهسوار» قطعا ازیک فیلم نوشت بالاتر است و یک فیلم چهره نگار محسوب می‌شود که بیش از آن چیزی که راجع به تختی می‌دانیم به ما اطلاع می‌دهد. نقطه عطف فیلم جایی است که فیلم برای نجات بخشی قهرمان، فیلمی از حادثه زلزله بوئین زهرا را نشان می‌دهد. در آن موقع که تختی آتش زیر خاکستر بود توجه زیادی را جلب می‌کند و کمک شایانی به زلزله زدگان اهدا می‌کند.  فیلم متکی به خاطره‌گویی است و کارگردان آن دانش آکادمیک سینمایی دارد و این نقطه قوت کار اوست.»

در ادامه این نشست نوبت به علی شاه محمدی رسید. او درباره مواد آرشیوی فیلم که در صحبت‌های منتقد نشست نیز به آن اشاره شده بود،عنوان کرد: «زمانی که در خارج از کشور تحصیل می‌کردم به واسطه درس خواندنم به منابع آرشیوی از المپیک‌های ۱۹۵۲ هلسینکی، ۱۹۵۶ ملبورن و۱۹۶۴ توکیو دسترسی داشتم که در هیچ‌جا دیده نشده و در مستند «شهسوار» از آن‌ها استفاده کردم. در این مستند هم دلایلی برای قتل تختی مطرح می‌شود و هم دلایلی برای خودکشی او اما قضاوت نهایی بر عهده خود تماشاگر است.»

این مستندساز هم‌چنین در پاسخ به سوالی پیرامون چگونگی پرداختن به وجوه زندگی تختی گفت: «زندگی تختی خیلی پرفراز و نشیب است. دلم می‌خواست بخش مادی و انسانی تختی را نشان دهم. آدمی که در زندگی‌اش دوره‌های متعدد افسردگی داشته و پنج -شش بار از کشتی خداحافظی می‌کند و برمی‌گردد.او با آدم ها و جریانات مختلفی مراواده داشت،مردم هم بسیار دوستش داشتند.این ویژگی‌ها از او یک شخصیت کاملا دراماتیک و جمع اضداد می‌سازد. البته نتوانستم در «شهسوار» آن طور که دلم می‌خواست به تختی بپردازم.در واقع هم‌چنان مجموعه اطلاعات فوق‌العاده و کافی درباره تختی دارم و شاید اگر کسی حمایت کند، بتوانم یک مستند دیگر برای تختی بسازم. البته «شهسوار» را دوست دارم و فیلم من است و پای آن می‌ایستم.»

او درباره به کارگیری عناصر داستانی در این مستند هم توضیح داد: «من خواستم داکیودرام بسازم و پیوند دراماتیک بین عناصر فیلم برقرار کنم. کما اینکه در درام تغییر موقعیت و تغییر شخصیت خیلی مهم است. هر اثر دراماتیکی که از جایی شروع و به جایی ختم می‌شود با قوس شخصیت همراه است. یعنی او و موقعیت در پایان آنی نیستند که اول کار بودند. من این اصل را راجع به تختی رعایت کردم. فیلم از پهلوانی او در مسابقات پهلوانی و بازوبندی که از شاه می‌گیرد شروع می‌شود و آرام آرام به جایی می‌رسد که مردم و ورزشکارها او را تنها می‌گذارند و حکومت طردش می‌کند و با خانواده مشکل پیدا می‌کند یعنی او که همه جا محبوب است به جایی می‌رسد که همه با او مشکل دارند. این یک اوج و فرود دراماتیک است که من به طور مشخص به این سمت رفتم.»

شاه‌محمدی در پایان این نشست عنوان کرد: «آرزو دارم یک سریال  ۲۵-۲۶ قسمتی راجع به تختی بسازم. من سه بار برای ساخت فیلم درباره او تلاش کردم. اولین بار سال ۹۱-۹۲ بود که با تهیه کننده به نتیجه نرسیدم. دومین بار در سال ۹۳-۹۴ خودم تهیه کنندگی کردم و فیلم نتیجه‌ای نداشت و در آخر سال ۹۵ کار را شروع کردم به به نتیجه رسید.»

او اضافه کرد: «دلم می‌خواست مستند پرتره‌ای درباره همسر تختی شهلا توکلی بسازم که متاسفانه باوجود پیگیری‌ها و تماس‌های زیاد ممکن نشد و ایشان حاضر نشدند راجع به زندگی مشترک خودشان چیزی بگویند. بابک پسر تختی هم راجع به پدر صحبت نکرد و گفت تمام صحبت‌ها را قبلا گفته است.»

عکس:یاسمن ظهورطلب