روند موزون اکتشافی یکی از عامل های مهم جذابیت «اسرار دریاچه» است

ماهنامه هنروتجربه-همایون امامی:«اسرار دریاچه» از مهم ترین فیلم های چند سال اخیر سینمای مستند ایران است. اعتبار این اهمیت نه از درخشش در جشنواره های داخلی و خارجی، که از ذات خود فیلم سرچشمه می گیرد. فیلمی به معنای اخص کلمه پروپیمان و علمی.

نخستین امتیاز فیلم به واسطه  پژوهش ژرف نگر آن است. پژوهشی جدی، علمی که به پشتوانه روش های پژوهشی آکادمیک و تجهیزات و ابزار دقیقی که شمار بسیار معدود و گاه منحصربه‌فردی از آن در ایران موجود است، می کوشد برای نخستین بار پرده از روی دریاچه  تخت سلیمان یا به اعتبار همان نام باستانی اش دریاچه  «چیچست» بردارد. این‌جا دیگر تنها بحث تولید فیلمی مستند در میان نیست، ایثاریان پروژه ای را پژوهش می کند که بیش از هر چیز اکتشافی است و طبعاً دیگر سخن از گردآوری مطالبی پیرامون پیشینه، نحوه شکل گیری مجموعه  تخت سلیمان و اساطیر آن، یا به اصطلاح پژوهشی کتاب‌خانه ای– آن‌طور که در فیلم های مشابه می بینیم- در میان نیست، بلکه اکتشافی است که با پذیرش پیامد های خطرناک آن همراه است. پیشرفت گام به گام و متدولوژیک فیلم که با نظارت متخصصان دانشکده های تهران و صنعتی شریف همراه است، خیلی زود آشکار می سازد که آب دریاچه به واسطه مقدار بسیار زیادی آرسنیک، سمی است؛ امری که پیش فرض امکان زیست جان‌داری در آب این دریاچه را در ابتدای امر منتفی ساخته و در عین حال گویای تهدید هایی است که غواصی در این دریاچه با آن روبه‌روست. ایثاریان گام به گام ما را با دشواری ها و موانع این اکتشاف آشنا می سازد. از جمله وجود ارتفاع ۲۱۵۰ متری دریاچه از سطح دریا باعث افزایش فشار ۴/۱ برابری بر غواصی می شود که می خواهد تا کف دریاچه- عمق ۷۷ متری- پایین برود، و این در شرایطی است که این ضریب، فشار وارد در عمق ۳۰ متری را با فشار وارد در عمق ۴۲ متری برابر می سازد.

وجود غارهایی که طی بیش از سه هزار سال قدمت دریاچه، در ژرفای آن شکل گرفته و هر آن ممکن است غواصان را به کام مرگ بکشانند، ضرورتی را پیش می نهد که در نخستین گام به ترسیم نقشه دقیق و کامل دریاچه اقدام  شود. نقشه با زحمت و تلاش گروه نقشه برداری و ابزارهای پیشرفته تهیه و از سوی مدل سازان مورد مدل سازی قرار می گیرد. پیشرفت موزون فیلم تا این قسمت ما را در مقدمه  تفصیلی فیلم، با جنبه های مختلف تاریخی، اسطوره ای و علمی روند شکل گیری دریاچه که بر پایه پدیده های ژئوترمال و هیدروترمال قابل تبیین است، آشنا ساخته و به اتکای گمانه ای که جنس دیواره  دریاچه را مشابه جنس دیواره برآمدگی زندان سلیمان (واقع در همان محل) تلقی می کند، خیلی زود بحث مطالعه  زمین شناختی کوه زندان را در اولویت قرار می دهد. طی فصلی زیبا و پرکشش و تعلیق، این فرود صورت گرفته و ما شاهد موقعیت خاص زیست محیطی درون این گودال بزرگ می شویم. با اجساد پرندگان و جانورانی روبه‌رو می شویم که شرایط گوگردی زمین آن‌جا مانع از پوسیدگی و تلاشی اجسادشان شده است. گروه پس از کاوش ناگزیر می شود سریعا آن‌جا را به خاطر شرایط نامناسب تنفسی اش ترک کند؛ امری که بر تعلیق و کشش فیلم افزوده  است.

روند موزون اکتشافی فیلم که یکی از عامل های مهم جذابیت «اسرار دریاچه» محسوب می‌شود و در هر گام، مخاطب را با شگفتی تازه و رازآلودی از موقعیت مجموعه  تخت سلیمان آشنا می سازد، در ارتقای سطح کیفی محتوایی فیلم نقشی اساسی ایفا کرده است. کاربرد تجهیزات و ابزار دقیق پیشرفته و تلاش گروه سازنده با پشتوانه متخصصان دانشگاه های یادشده که اعتبار علمی فیلم را ضمانت می کنند، یکی دیگر از نکاتی است که در جلب اعتماد مخاطب و جلب هم‌دلی و تقویت کنجکاوی وی در پی بردن به راز و رمز سه هزار ساله  دریاچه چیچست نقش تعیین‌کننده دارد.

ایثاریان در روایتش از دریاچه ای با پیشینه  سه هزار ساله، که تاکنون هستی اش رازگشایی نشده، افسانه و اسطور و واقعیت را به هم می آمیزد تا از این رهگذر روایتش را با جذابیت و حلاوت بیان کند. پس صحنه هایی را با استفاده از طراحی، به وجه تسمیه آتشکده آذرگشنسب و نبرد کیخسرو با دیوان اختصاص داده، یا از گنجینه ای که در حمله  هراکلیوس به دریاچه ریخته می شود، یاد کرده، یا از باورهای عامیانه مردم بومی که پیچیدن صدای باد در کوه دیو را به ناله  دیوانِ در بند تعبیر می کنند سخن می گوید. این تلفیق جذاب در عین حال که پیشینه  مجموعه  تاریخی تخت سلیمان را در حوزه های مختلف تاریخی، اسطوره ای، زیست‌محیطی و فرهنگ عامه واکاوی می کند، بر جذابیت روایت نیز افزوده است.

بالاخره پس از کاوش های فراوان و بررسی جوانب امر و سنجش احتمالات، عملیات غواصی آغاز شده و پس از سه هزار سال دنیای دیگری برابر دیدگان مخاطب شکل می گیرد؛ دنیایی که تا به آن لحظه از دیده ها پنهان و در هاله ای از راز و رمز قرار گرفته بود. یکی از هیجان انگیزترین بخش های فیلم از این پس شکل گرفته و با کشف جان‌داری در اعماق دریاچه به اوج خود می رسد؛ جان‌داری به اندازه یک بند انگشت که نابیناست و در آن غلظت بالای آرسنیک به صورت شگفتی‌آوری به حیات خود ادامه می دهد. کشفی که با آن دریچه  دیگری به روی علم جانورشناسی گشوده می شود.

شرایط دشوار غواصی و وجود آرسنیک موجود در آب و افزایش فشار ناشی از ارتفاع از سطح دریا، ادامه کار غواصی را غیرممکن می سازد. در شرایطی که تصور می رود اکتشاف به بن بست برخورده، وجود یک زیردریایی مجهز به تمام وسایل شناسایی و اندازه گیری دقیق و ضبط تصویر، تجهیزات پیشرفته ای را به رخ می کشد که از ابعاد گسترده پروژه و پیش بینی های علمی آن حکایت دارد. زیردریایی موفق می شود تا کف دریاچه نفوذ کرده و تصاویری در خود ثبت کند که خود فصل دیگری در کاوش های علمی دریاچه تخت سلیمان تلقی می شود. یافته های ارزشمند این کاوش در عین حال که از وجود اشیایی ناشناخته در کف دریاچه خبر می دهد، در این مرحله بر برخی از افسانه های گنج های به آب ریخته‌شده در حمله هراکلیوس خط بطلان می کشد و زمینه را برای کاوش های علمی در حوزه های مختلف چون باستان‌شناسی، زیست‌محیطی، زمین شناسی، جانورشناسی و غیره مهیا می سازد.

در فیلم صحنه هایی گنجانده شده که به شیوه تایم لپس تصویربرداری شده و دریاچه را در چهار فصل سال به تصویر می کشد؛ امری که بر زیبایی فیلم افزوده است، ولی به نظر می رسد افراط در این امر و عدم توفیق در ایجاد ارتباط این صحنه ها که عمدتا مستقل می نمایند، با سایر قسمت های فیلم و کاربرد برخی جلوه های دیداری سبک که عمدتا در برنامه های تلویزیونی به کار گرفته می شوند– از جمله سوپرایمپوزهای سکانس حمله هراکلیوس– تا حدودی از وقار علمی کار کاسته است.

صرف نظر از کاستی هایی جزئی از این دست، باید تولید «اسرار دریاچه » را رخداد قابل بحثی در سینمای مستند ایران ارزیابی کرد؛ رخدادی که با تکیه بر پژوهشی اکتشافی و علمی با نظارت تیم های پرشماری از متخصصان و نیز کاربرد تجهیزات و ابزار دقیق پژوهش علمی از یک سو و تجهیزات فنی تصویربرداری، به شکل گیری اثر چشم‌گیری امکان بخشیده است که در نوع خود بی بدیل تلقی می‌شود. نکته مهم در این مورد هماهنگی همه عوامل تولید از تصویر و تدوین گرفته تا صدا و موسیقی و کارگردانی و مشاوران علمی است که در یک راستای مشخص و به صورتی موزون، انرژی ناشی از فعالیت های خویش را در فیلم رها ساخته اند.

به انتظار می نشینیم ببینیم ایثاریان در فعالیت تازه اش همین شیوه اکتشافی را پی می گیرد، یا در دیگر حوزه های تولید فیلم مستند برگ برنده دیگری بر زمین می زند.