هنروتجربه-بهزاد وفاخواه: سمیح کاپلان اوغلو نامی بزرگ در سینمای امروز ترکیه است. اگرچه در جهان خارج از ترکیه، در سال‌های اخیر سینمای این کشور بیش و پیش از هرکس دیگری با نوری بیلگه جیلان شناخته می‌شود. اما کاپلان اوغلو نماینده گرایشی در این سینماست که با سایر گرایش‌های سینمای هنری ترکیه متفاوت است. چه گرایشی؟

کاپلان اوغلو با سه‌گانه‌اش شناخته شد. زمانی که شرکت فیلم‌سازی خود «کاپلان فیلم» را تاسیس کرد ابتدا با ساخت «تخم مرغ» (۲۰۰۷) آغاز کرد و سپس «شیر» (۲۰۰۸) و «عسل» (۲۰۱۰) را ساخت که هر سه نام او را تثبیت کردند و آخری خرس طلای برلین را برایش به ارمغان آورد و به فیلم‌سازی تثبیت‌شده تبدیلش کرد. سه‌گانه شاعرانه‌ای که به سه‌گانه یوسف معروف شد. هر سه فیلم بر محور شخصیتی به نام یوسف بنا شده‌اند و به صورت معکوس از پیری تا جوانی و در فیلم آخر کودکی او را نشان می‌دهند و هرسه در دل طبیعت و نواحی زیبای دوردست در دل آناتولی فیلم‌برداری شده‌اند و می‌توان نگاه فیلم‌ساز در این فیلم‌ها را نوعی واقعیت‌گرایی معنوی خواند.

در فیلم‌های جیلان، شهرهای کوچک و روستاهای دوردست (دور از استانبول و نواحی پرجمعیت شهری) بیش از این‌که زیبا باشند یا حامل وجهی معنوی از طبیعت، محل سوالند. کاراکترهای داستانی جیلان همواره در این برزخند که باید به شهر بزرگ کوچ کنند یا نه، باید به شهر کوچک برگردند یا نه… همچنین دنیای جیلان به عنوان فیلمساز تیره‌تر و سیاه‌تر و نومیدانه‌تر از سه‌گانه یوسف کاپلان اوغلوست. سومین گرایش در سینمای امروز ترکیه فیلم‌سازان چپگرایی مثل رها اِردِم و زکی دمیر کوبوز هستند که روی شهرها و طبقات فرودست و طردشدگان تمرکز کرده‌اند. سینمای هنری ترکیه محدود به این سه گرایش نیست، اما این‌ها با وضوح بیشتری از هم و سایرین قابل تفکیک شدن هستند.

سمیح کاپلان اوغلو، ۵۶ ساله و متولد ازمیر و مهاجرت‌کرده به استانبول، کارش را از دستیاری در فیلم‌های مستند شروع کرد و در ۱۹۹۴ و در آغاز بازسازی صنعت فیلم [و سریال] ترکی، سریالی ۵۲ قسمتی برای یکی از تلویزیون‌ها ساخت. در ۳۸ سالگی اولین فیلمش «دور از خانه» را ساخت و سه‌گانه یوسف سومین تا پنجمین فیلمش بودند و بعد از خرس طلایی برلین شش سال پشت دوربین نرفت تا پروژه «گندم» حتمی شد. فیلمی جاه‌طلبانه با سرمایه و تولید مشترک آلمان، جمهوری چک، سوئد، قطر، ترکیه و فرانسه با حال و هوایی در مایه فیلم‌های علمی‌-تخیلی و با درون‌مایه‌ای عرفانی. فیلمی که ستایش رجب طیب اردوغان نخست‌وزیر و حالا رییس جمهور ترکیه را هم دربرداشت. اردوغان برخلاف جیلان با کارهای کاپلان‌اوغلو رابطه خوبی دارد و او را افتخار ترکیه نامید و در مورد «گندم» گفته است: «هر نوع تکنولوژی که به محیط زیست آسیب برساند، هر چقدر هم که در زندگی سهولت ایجاد کند، همانند سلاحی است که به سوی انسان نشانه گرفته شده است. سرانجام هر گامی که در راستای تخریب اکوسیستم برداشته شود، فاجعه خواهد بود.»

اینکه منتقد یا بیننده جدی بتواند حدس بزند «گندم» درواقع صورتی آخرالزمانی از همان حکایت کهن موسی و خضر است، چندان کشف بزرگی نیست. کاپلان اوغلو سعی در پنهان داشتن آن نداشته. گرایش به عرفان و تصوف در این سال‌ها در ترکیه یک‌بار دیگر بیدار شده (ترکیه همیشه سرزمین فرقه‌های متصوفه و آیین‌های عرفانی و طریقت‌های صوفی‌گری بوده است، حتی بیشتر از ایران) پرفروش‌ترین نویسنده این روزهای ترکیه، الیف شافاک، هم با نوشتن کتابی درباره شمس و مولانا که از طریق یک ویراستار به امروز هم مرتبط می‌شود این اندازه معروف شده است و مشهورترین نویسنده این روزهای ترکیه، اورهان پاموک، هم عموما درباره دوران عثمانی می‌نویسد. «گندم» اما به لحاظ سینمایی با رگه‌هایی از ژانرها و گونه‌های سینمایی دیگر هم تجهیز شده است. «گندم» در عین حال فیلمی جاده‌ای است که در طول سفری به سرزمین مردگان، آدم‌هایش بالغ‌ می‌شوند و به شناخت جدیدی از دنیا دست می‌یابند. سفر فیلم بیش از هرچیز سفر به «منطقه» را در فیلم «استاکر» تارکوفسکی به یاد می‌آورد. یک سفر طولانی، رازآمیز که دو دانشمند به دنبال یک بلد راه می‌افتند و هدف‌شان نجات دنیاست.

فیلم دغدغه‌های محیط زیستی هم دارد که این روزها بحث اول دنیای غرب و اروپاست. در این جهان آخرالزمانی همه چیز انسان‌ها از بین رفته یا آلوده شده است. تنها این دانشمندان هستند که می‌توانند بقایای دنیای پاک و طبیعی سابق را حفظ کنند. همچنین فیلمی آخرالزمانی است که در حیطه آثار سینمای فاجعه قرار می‌گیرد و به جهت سفرِ یکه و شخصیت‌های کله‌شق آن اثری شبه وسترن هم می‌تواند تلقی شود. پروفسور فیلم مانند موسی در مواجهه با خضر نبی طالب حقیقت است و در مقابل خضر داستان (دکتر جمیل آکمن) از او انتظار صبر بیشتر و اطاعت محض دارد. او ریشه باروری را نه در گندم که در خاک می‌بیند و در طول این سفر آخرالزمانی آزمایش‌هایش را ادامه می‌دهد و سرانجام به مسجدی می‌رسد که خاک پاک و عامل نجات نهایی نوع بشر آن‌جا نگه‌داری می‌شود. خاکی که می‌تواند سمبلی از معنویتی باشد که انسان با گم کردن آن در عصر تکنولوژی، راه را از خاطر می‌برد.

تازه‌ترین فیلم سمیج کاپلان اوغلو با نام «تعهد» امسال به عنوان نماینده سینمای ترکیه به اسکار معرفی شده است. فیلم داستان مادری است که پرستار بچه‌ای استخدام می‌کند که خودش هم مادر است. فیلم تصویری از مشکلات زنان در جامعه مدرن توصیف شده است.