هنروتجربه-سعید حضرتی: نشست نقدوبررسی فیلم سینمایی «بهارستان خانه ملت» به کارگردانی بابک بهداد روز یک‌شنبه ۲۸ مهرماه در خانه هنرمندان برگزار شد. امیر فرض‌الهی مجری ومنتقد این نشست بود. در این نشست هوشنگ الهیاری و حسین دهباشی نیز از جمله میهمانان این مراسم بودند.

امیر فرض‌الهی در ابتدای نشست درباره فضای تاریخی این مستند گفت: «مستند “بهارستان خانه ملت” اثری تاریخی، ارزشمند وشاخص است که با بودجه بسیار کم، در طول هشت سال و با تحمل مرارت‌های بسیار ساخته شده است. من در جریان تولید و کم‌و کیف این فیلم بودم و خبردارم که کارگردان چه زحمت‌هایی برای تولید آن کشیده است.»

او ادامه داد: «تولید مستندهای تاریخی در ایران بسیار سخت‌تر از آثار تماما فیلم‌برداری شده است. ما در ایران آرشیو کامل تاریخی و تصویری ندارم و آن‌ مراکز آرشیوی‌ای که داریم در دسترس همه نیست. این فیلم را سال گذشته دیده بودم اما فیلمی که اکران شد به نسبت آن نسخه قبلی مواد تاریخی و آرشیوی غنی‌تری دارد.»

این مستندساز درباره اهمیت آرشیوی این مستند توضیح داد:  «بسیاری از منابع آرشیوی که در مستند «بهارستان خانه ملت» دیده می‌شود قبلا دیده نشده است و برای اولین‌بار در این مستند با آن‌ها مواجه می‌شویم. این مستند دغدغه‌مند و متعهدانه است که به جهت کسب پول و توجه فستیوال‌ها ساخته نشده و به نظر من مستندی ماندگار است.»

او مستند «بهارستان خانه ملت» را از تحسین‌شده‌ترین مستندهای اخیر  دانست که جوایز زیادی را برده است : «با همه انتقاداتی که به این مستند دارم این اثر ماندگار است چون قامت فکر کارگردان آن بلند است و حقیقت را می‌گوید و جانب مردم است. در دهه‌های اخیر مستندهای زیادی ساخته شده که تاریخ را تحریف کرده است اما این مستند جانب حقیقت و شرف را گرفته و از این بابت جای تحسین و افتخار دارد.»

فرض‌الهی درباره دلیل توفیق این مستند بیان کرد: «در این مستند فرم متناسب با محتوا است و محتوا در فرم فیلم تنیده شده است. نریشن‌های تاریخی فیلم خوب در تصاویر تنیده شده است و کاری ارزشمند است. جای افراد و اتفاقاتی چون فرخی یزدی، میرزاجهانگیرخان صوراسرافیل، اولین مجلس فرمایشی ناصرالدین شاه و…در این فیلم خالی است.  و همین باعث شده که در مواردی فیلم محافظه‌کارانه جلو رفته است».

بهداد: این فیلم درباره اشخاص نیست

بابک بهداد درباره محدودیت زمانی و حجم وسیع اطلاعات تاریخی درباره بهارستان عنوان کرد: «من باید بین آوردن و نیاوردن موضوعات و داده‌های تاریخی دست به انتخاب می‌زدم. من قراردادی ۴۲ دقیقه‌ای با مرکز گسترش داشتم و باید به تمام موارد در این زمان محدود اشاره می‌کردم. این قرارداد هشت سال پیش بسته شد و ساخت این مستند شش سال به طول انجامید».

این کارگردان درباره منابع پزوهشی خود توضیح داد: «برای ساخت این اثر چهارهزار صفحهمطلب تحقیقی داشتم که آن را به سیصد صفحه تقلیل دادم اما نهایتا به فیلم‌نامه‌ای ۱۵۰ صفحه‌ای رسیدیم که در این مستند فقط ۳۰ صفحه آن استفاده شد».او ادمه داد: «قرارداد من در آن زمان ۱۷ میلیون تومان بود با وجود این که در همان زمان مستندهایی دو- سه میلیاردی ساخته می‌شد‌. من از هزینه شخصی خودم ۶۰ میلیون تومان برای این فیلم هزینه کردم. البته مرکز گسترش باتوجه به موفقیت‌های فیلم بعد از حضور در جشنواره‌ها ۱۵ میلیون دیگر به من پرداخت کرد».

این مستندساز درباره دلایل رنگ‌آمیزی عکس‌های تاریخی در فیلم توضیح داد: «ما توانستیم به عکس‌های قدیمی کیفیت و پرداخت بالا و تازه‌ای بدهیم. حدود چهل درصد فیلم و عکس‌های آرشیوی داخل فیم تاهمین لحظه در هیچ جای دیگری استفاده و دیده نشده است. به عنوان مثال تصویر آیت‌الله کاشانی برای اولین بار در این فیلم  استفاده شده است. این فیلم‌ها ۱۶ و ۳۵ میلیمتری بوده که آن‌ها را به دیجیتال تبدیل کردیم و کیفیت رنگ و تصویر آن‌ها را  بالا بردیم. این عکس‌ها از روی نگاتیو اسکن شده است و برای گردآوری آن‌ها به تمام آرشیوها حتی آرشیوهای شخصی سر زدیم».او اضافه کرد: «بخشی از این تصاویر از فیلم‌خانه ملی و بخش زیادی از آن‌ها از شبکه‌های خارجی گرفته شد».کارگردان مستند «بهارستان خانه ملت» درباره منابع آرشیوی‌اش اعلام کرد: «۴۵۰ عکس را در این فیلم بازسازی و رنگ‌آمیزی کردیم. بخشی از فیلم‌های آرشیوی را از شبکه‌های انگلیس و ایتالیا تهیه کردیم و عکس‌ها را از آرشیو فیلم‌خانه، مرکز اسناد، کاخ گلستان و حتی بخش خصوصی به دست آوردیم».

بهداد درباره دلیل استفاده از رنگ در این مستند اشاره داشت: «در واقع ما با رنگ زمان را جلو کشیدیم. اعتقاد من این است که تاریخ تکرار می‌شود. یعنی وقایع تاریخی شکل عوض می‌کنند اما مفهوم آن‌‌ها همان است. فیلم وقایع را از دوره قاجار تا این اواخر و حتی امروز پیگیری کرده و پل ارتباطی گذشته و آینده می‌شود. بسیار ازمسائل آن تا به امروز جاری و ساری است».

او درباره فضای فیلم توضیح داد: «مستند “بهارستان خانه ملت” یک مستند تاریخی است که جغرافیای سیاسی و اجتماعی بخشی از ایران را از دوران قاجار تا انقلاب اسلامی مطرح می‌کند و به بخشی از لوکیشن بهارستان که میدان و باغ بهارستان و مجلس سرای سپه‌سالار و مسجد سپه‌سالار می‌پردازد. این میدان در یک بازه تاریخی ۱۲۰-۱۳۰ ساله مورد توجه ما قرارگرفته است. در این میدان وقایع تاریخی زیادی اتفاق افتاده است که از جمله می‌توان به ترور چند نخست وزیر، واقعه ۳۰ تیر و کودتای ۲۸ مرداد می‌توان اشاره داشت. اولین ساختمان مجلس هم در بهارستان است و وقتی که شکل می‌گیرد اتفاقات مهم سیاسی همانجا به وقوع می‌پیوندند و آدم‌های مهم سیاسی به آنجا رفت و آمد می‌کنند.»

این کارگردان در پاسخ به انتقاداتی مبنی بر عدم وجود نیروها، افراد و احزاب سیاسی در این مستند توضیح داد: «قصد من این بود که فیلمی بسازم درباره تلاش ملتی برای رسیدن به آزادی. این میدان پر از وقایع و اتفاقات جذاب بود  که هرکدام از این‌ها می‌تواند سوژه یک فیلم سینمایی مستقل باشد. این فیلم درباره اشخاص نیست بلکه می‌خواستم نشان بدهم در این جغرافیا چه اتفاقاتی رخ داده است. تحقیق نهایی ما زیر نظر دکتر محمد ترکمان انجام شد و فیلم‌نامه نهایی ما را تایید کرد».

دهباشی: دچار فقر منابع هستیم

در انتهای این نشست حسین دهباشی در صحبت‌های کوتاهی عنوان کرد: «یکی از سختی‌های تولید این‌گونه از مستندهای تاریخی این است که ما دچار فقر منابع هستیم. حتی همین منابع محدود هم جهت‌دار هستند. به هرحال یکی از ویژگی‌های هر مستند تاریخی باید مشروعیت دادن یا عدم مشروعیت دادن به قدرت باشد».

او ادامه داد: «صحبت کردن از وقایع تاریخ معاصر که در این فیلم آمده محل نزاع است چون ما از این دوره تاریخی فاصله زیادی نگرفته‌ایم. ما نمی‌توانیم از فیلم مستند توقع داشته باشیم که دغدغه‌ها و خواست‌های ما  را نشان دهد. خوشحالم که زحمتی که برای ساخت این فیلم کشیده شده تاثیرمثبتی داشته است و تماشاچیان را به تاریخ علاقه‌مند می‌کند. موضع و دیدگاه کارگردان منصفانه است و این مسئله هنر و توانایی او را به این موضوع تاریخی نشان می‌دهد.»