هنروتجربه: مرکز اسلامی آموزش فیلم‌سازی یا مدرسه باغ فردوس برای سینماگران و علاقه‌مندان سینما در دهه شصت نامی آشناست، مرکزی که تعدادی از سینماگران امروز سینمای ایران دانش آموخته آن هستند. باشگاه فیلم هنروتجربه برنامه این هفته(یکشنبه ۲۹ دی) را به نمایش منتخبی از آثار هنرجویان مرکز اسلامی  آموزش فیلم‌سازی اختصاص داده‌است. به این بهانه مطلبی را که در ماهنامه هنروتجربه به قلم حسن لطفی و علی خسروی کوهستانی درباره این مرکز  منتشر شده‌است را بازنشر می‌کنیم. منتخبی از آثار  هنرجویان مرکز اسلامی  آموزش فیلم‌سازی، روز یکشنبه ۲۹ دی ساعت ۲۱ در سالن شماره‌ سه پردیس سینمایی چارسو و همزمان ساعت ۲۰:۳۰ در پردیس سیتی سنتر اصفهان به روی پرده می‌روند.

 

در بحبوحه‌ چشم و هم‌چشمی عمارت‌سازی و باغ‌داری در دوره قاجاریه، زمانی که محمد شاه قاجار در محمودیه قصری بنا کرد، رجال وقت را بر آن داشت تا برای خوشایند و فضل‌فروشی رایج باغی در اطراف قصر شاه داشته باشند؛ هرچه زیباتر، خوشایندتر.

دوستعلی خان نظام‌الدوله وقتی ایده‌ ساخت باغ فردوس به ذهنش خطور کرد، هیچ فکرش را نمی‌کرد عصمت‌الدوله، دختر دوم ناصرالدین شاه، قرار است عروسش شده و با فیل وارد عمارت باغ فردوس شود! باغ فردوس بنا شد به غایت هنر؛ به وسعت بی‌کران با عمارتی بی‌نظیر با دو بخش اندرونی و بیرونی در سه طبقه ۲۲ اتاق، دو ایوان در شمال و جنوب عمارت، تالار معروف حوض‌خانه با دو شاه‌نشین زیبا که به هر دو ایوان راه می‌یافت.

ساموئل گرین، اولین وزیر مختار آمریکا در ایران، در مورد نظام‌الدوله می‌نویسد: «او سلیقه را به درجه کمال رسانیده است و باغ فردوسش را یکی از عمارت‌های باشکوه جهان می‌توان شمرد و کتاب‌خانه دوستعلی خان یکی از بزرگ‌ترین کتاب‌خانه‌های مشرق زمین است.»

زمان گذشت تا به زمستان همان سال رسیدیم؛ همان زمستانی که بهار شد و انقلاب از راه رسید. انقلاب شد، ولی نه یک بار، در انقلاب دوم که از سوی شورای انقلاب فرهنگی رخ داد، دانشگاه‌ها بسته شدند. بدنه اصلی سینما با فرهنگ انقلابیون و اهداف آن‌ها فاصله داشت، چراکه سینما مظهر فساد و طاغوت بود. سینما به عنوان هنری مدرن و برتر نیازمند تربیت هنرمندان و متخصصان انقلابی و متعهدی بود که بتوانند جایگزین بدنه اصلی سینما در ارائه مفاهیم انقلابی و اعتقادی بشوند. از این رو فکر تاسیس مدرسه و مرکز آموزش سینما به ذهن انقلابیون جوان و تحصیل‌کرده خطور کرد؛ «مرکز اسلامی آموزش فیلم‌سازی».

زمان گذشت تا این‌که برای تربیت و آموزش نسل جدید از فیلم‌سازان نسل پیش استفاده شد؛ هنرمندانی که هر یک خود دانشگاه هنر و ادبیات بودند و هستند.

این‌که اولین بار چه کسی فکر راه‌اندازی مرکز اسلامی آموزش فیلم‌سازی را به ذهن مسئولان سینمایی کشور انداخته، جایی ثبت نشده است. فقط می‌دانیم انقلاب اسلامی که به بار نشست، کسانی که می‌خواستند از پایین آمدن کرکره سینماها جلوگیری کنند، دغدغه سپردن پرده سینما به فیلم‌سازانی متعهد و برآمده از انقلاب وادارشان می‌‎کند آستین همت بالا بزنند و مکانی را برای تربیت فیلم‌سازانی تازه‌نفس فراهم سازند. از بخت خوش قرعه مکان به نام باغ فردوس می‌افتد؛ عمارتی با پیشینه بیان‌شده که ساختمان سه طبقه‌اش آن‌قدر وسیع و جادار بود که بتوان در آن کلاس، لابراتوار ظهور عکس، سالن نمایش و کتاب‌خانه درست کرد. محوطه‌‌اش هم با آب‌نما و فضای سبز آن‌قدر دیدنی بود که جان می‌داد برای قدم زدن‌هایی که چاشنی‌شان صحبت درباره فیلم و سینما باشد.

آن‌طور که روایت می‌کنند، سال ۱۳۵۸ راه‌اندازی مرکز کلید خورده است. مهدی کلهر، اعتصامی و یکی دو نفر دیگر موسس می‌شوند و محمدعلی اثنی‌عشر هم این اقبال را پیدا می‌کند تا اولین مدیر باشد؛ اولین و نه آخرینش، چراکه تا مرکز اسلامی به پایان عمر خود برسد، حسن وزیری، علی مرادخانی، زنده‌یاد سیف‌اله داد، محمدحسن احمدی، محمد ارژمند، علی‌اصغر غلامرضایی، نادر طالب‌زاده و پروین نوین هر کدام در مقطعی، مدیریت این مرکز را به عهده گرفته‌اند. البته تا مراحل قانونی پذیرش و گزینش دانشجویان طی شود، زمستان سال ۱۳۶۱ می‌شود و اولین دوره پذیرفته‌شدگان ــ که ۴۱ نفر بودند ــ بهارِ مرکز اسلامی آموزش فیلم‌سازی را در زمستان و حوالی دی و بهمن آغاز می‌کنند. از آن‌جایی که نیت موسسان و برنامه‌ریزان مرکز شناسایی استعدادها و پرورش و تربیت ایشان به بهترین نحو مطلوب بوده است، از همان دوره اول انتخاب اساتید و برنامه‌ریزی برای آموزش دانشجویان با وسواسی خاص صورت می‌گیرد؛ به همین دلیل در تمام دوره‌ها، عده ای از قافله فیلم‌سازان باغ فردوس جا می‌مانند. (دوره اول که به پایان می‌رسد، ۱۰ نفر حذف شده و نام ۳۱ نفر به عنوان اولین خروجی مرکز اسلامی آموزش فیلم‌سازی ثبت می گردد.)

دانشجویان طی دوره دو ساله (چهار ترم)، موظف بودند به صورت انفرادی نسبت به تهیه فتورمان و یک فیلم کوتاه سه دقیقه‌ای، و به صورت گروهی نسبت به ساخت فیلم مستند ۱۰ دقیقه‌ای و فیلم داستانی نیم‌ساعته (برای پایان دوره‌) اقدام کنند؛ فیلم‌هایی که در قطع ۱۶ میلی‌متری ساخته شده و به عنوان کار پایانی ترم و دوره، مورد قضاوت اساتید مرکز قرار می‌گرفته است.

اساتیدی چون خسرو سینایی، احمد ضابطی جهرمی، بهرام بیضایی، داریوش آشوری، ناصر تقوایی، کامران شیردل، بزرگمهر رفیعا، شهاب‌الدین عادل، احمد الستی، محمدرضا اصلانی، محمد تهامی‌نژاد، نصرت کریمی، سیدمحمد بهشتی، اسماعیل بنی‌اردلان، همایون پایور، صفدر تقی‌زاده، علی معلم دامغانی، مسعود جعفری جوزانی، عبداله اسفندیاری، نادر ابراهیمی، سیف‌اله داد، منوچهر عسگری‌نسب، مسعود بهنام، ابراهیم مکی، محمدرضا شریفی، کیومرث صابری، جابر عناصری، فریدون ناصری، محمد ابراهیم رضایی و… طی حدود ۲۰ سال در ۱۴ دوره، جمعا به ۲۷۸ نفر راه و رسم فیلم‌سازی (و مهم‌تر این‌که «به هر قیمتی فیلم نسازی») را آموزش دادند.* از این نفرات عده‌ای با ساخت آثار بلند، مستند و کوتاه ثابت کردند زحمات اساتید بی‌نتیجه نبوده است؛ آثاری که در زمان خود در جشنواره‌های سراسری سینمای جوان، وحدت تبریز، بین‌المللی کوتاه همدان و… به نمایش درآمده و مورد قضاوت داوران و بینندگان قرار گرفته‌اند که از بین آن‌ها می‌توان به فیلم‌هایی چون «نان روزانه ما» (علی‌اصغر شادروان)، «ایستگاه آخر» (مهدی پاکیاری)، «چرخ‌دنده‌ها» (علی‌اکبر کوهکی)، «داود» (فرزین مهدی‌پور)، «زه‌تابی» (کمال فرهنگ)، «حلبی‌آباد» (محمود حسینی)، «سکوت صدا» (علی لقمانی)، «کار و زندگی» (محمدرضا صحرایی)، «از طلوع تا طلوع» (مهرداد گودرزپور)، «تشنه نور» (امیر لطفیان)، «عیدوک» (فرهاد علی‌زاده آهی)، «دزد دوچرخه» (حسن لطفی)، همکلاسی (حجت‌اله حافظی)، «سمنو» (فریبا غنی شایسته)، «سبزها و چشم‌ها» (کاوه بهرامی مقدم)، «لبه تیغ» (علی خسروی کوهستانی) و… اشاره کرد. عده‌ای نیز با عزیمت به شهرهای مختلفی که از آن‌ها آمده بودند، در کسوت استادی قرار گرفته، چراغ راه دیگر علاقه‌مندان به هنر هفتم شدند. آن‌هایی هم که به هر دلیل، فرصت و امکان حضور در عرصه فیلم بلند و کوتاه را پیدا نکردند، سینما برایشان هنری عزیز شد و اگر با سینما به نام و نان نرسیدند، به رفاقت و هم‌دلی رسیدند.

پاسخ به این پرسش که چرا مدرسه باغ فردوس کارش به تعطیلی کشید، فرصت و حوصله‌ای دیگر می‌طلبد. (نگارش تاریخچه این مرکز سینمایی در دست اقدام است.) فعلا باید راه‌اندازی باشگاه فارغ‌التحصیلان و نمایش منتخبی از محصولات دهه ۶۰ این مدرسه را در برنامه پاییزِ باشگاه فیلم هنر و تجربه، به فال نیک گرفت و امیدوار بود در فصول آتی، آثار ادوارِ بعدی باغ فردوس نیز به نمایش درآیند تا چشم‌انداز آثارِ مدرسه‌ای درخور توجهی که با مصالحی اندک ساخته شده‌اند، پیش چشم مخاطبان جدی و تازه‌نفسِ نسلِ جدید ترسیم شود.

* مرور نام فارغ‌التحصیلان این فرصت را فراهم می کند که اگر روزی روزگاری حوصله‌ای بود، با جست‌وجو در تاریخ سینما، بدانیم چه کسی بارش بار و حالش حال شده و چه کسی از سینما فقط برایش خاطره قدم زدن در محوطه باغ فردوس مانده است:

  دوره اول
۳۱ نفر: جواد ارشاد، مسعود امامی، حسین برزگر حسینی، عبدالحمید بقاییان، علی بنی‌اسدی، احمد بهمن، مهدی پاکیاری، عبداله تقوی، حسن جوانبخت، فرهاد چاوشی، مهدی چخماقی، صادق حدادی، سیدمحمود حسینی، مهدی خواجه حسینی، سیاوش دولتسرایی، اله‌کرم رضایی، علی‌اصغر شادروان، مرتضی صداقت، محمدرضا صحرایی، حجت‌اله عزیزی، همایون علیخانی، اکبر فیروزیان، مهدی قاسمی، حسین قربانی، علی‌اکبر کوهکی ، غلامرضا مفردی دوست، محمدرضا مفیدی، ناصر مهین طاهری، سیدمحمد نوری، اکبر ولدبیگی و کمال ولکچی

  دوره دوم
۲۶ نفر: اسداله بیناخواهی، محمدمهدی جواهری، فریدون حسن‌پور، سیروس حسن‌پور، سیروس حصاری، عباس حمیدیان، فرهنگ حیدری، بهرام خداویسی مطلق، سعید خورشیدیان، محمدرضا خوشحال سرمست، محمدحسن دامن‌زن، مهرداد رجبی، حسن رضوانی، سیدمحسن شهابی، سعید صالحی، هوشنگ صدفی، احمد ظریف‌رفتار، ارد عطارپور، سعید عبدالحمیدی، حسن فرهادی، بهروز فرجی، امیر نصری، نصرت‌اله مروجی، فرزین مهدی‌پور، مجتبی محمدی و فریدون هندی

  دوره سوم
۲۶ نفر: رسول بابارضا، محمد اسماعیل پیمان، علیرضا سبزواری، مهدی سرشار، علی شیخ مهدی، وحید شریفی، فریدون شیردل شهمرزی، جعفر صادقیان، پرویز صفادل، حاج محمدجواد طاهری، احمد طایفی، عباس فطریان، امیرحسین قاسمی، رهبر قنبری شمس‌آبادی، سعید کاردر، فرزاد کاشف، علی لقمانی، علیرضا محمدی لاری، محمود مزرعتی تاج‌آبادی، روزبه معصومی، فرزان معظم، سهیل موسویان، شهریار میربختیار، سیدمحسن موسویان و حمیدرضا واردی

 دوره چهارم
۹ نفر: مهدی احمدی، غلامعلی بیات ترک، علی پورفردوس، پرویز جاهد ساروکلاهی، پیمان جعفری، سعداله جلالی بهجت، علی‌اکبر داوری، محمد فرخی و مطهر

 دوره پنجم
۳۷ نفر: احمدرضا احمدی، حمیدرضا اسماعیلی، وحید بهادری، آرمان تیمور، سیدجعفر جعفری، عبدالرسول جمالی، محمد حاجیان‌پور، حجت‌اله حافظی، حسن حیدری، سعید خطیبی، غلامرضا دل‌افکار، مجتبی دهقانی، محمدرضا سرایلو، حسین شفق، داود شمسی‌خانی، محمدرضا شیخیانی، غلامرضا صفایی، غلامرضا صیامی‌زاده، داود طاهری، فرهاد علیزاده آهی، جواد علیزاده، عباس قادری، حسینعلی کارگر بیده، مجید کاظمی، احمد کردرستمی ، فرهاد کریمی دهکردی، امیرعباس کیاپور، غلامعلی کیخواه آریا، مهرداد گودرزپور، امیر لطفیان، حسن لطفی، اله‌یار مبارکی، منصور محمدی، حسن مسلمی، صادق مه‌نگار، مجید نوراله‌پور و رضا یدالهی تبریزی

 دوره ششم (دورهای که برای اولین بار در باغ فردوس به روی بانوانی از سراسر کشور باز شد)
۴۲ نفر: اشرف ابراهیم‌زاده، فروزان اسکندری، فراز آمالی، شهلا اوصانلو، پریوش آقایی، عصمت ایرانمنش، آرزو بهبود، رزیتا برقی، فریما بوشهری، فرخنده ‌پورلطفعلی، نادیه جعفری، امینه جلالی‌راد، زهرا دربهانی، شهناز داداشپور، هنگامه دادخواه، سپیده رفیعی، افسانه سیفی، ماه‌منیرصفایی، شیرین شفیعی، روح‌انگیز شمس، زریندخت صابری شیروانی، فرزانه صفری، نگین صابر معاش عشقی، ناهید صالح‌پور، لادن طاهری، مریم علی بیگی بنی، مهین عباس‌زاده، فرنگیس عادلی، نسرین غریب، فریبا غنی شایسته، رحیله فرج‌زاده، هایده فخاری، سونیا فتحی، شیدا محمدپناه، زهرا مصطفوی، اعظم میرزایی، پروین مفیدی، فاطمه میررحیمی آبادی، انسیه نجفی نشلی، سهیلا نوروزی و نجیبه نعمتی

 دوره هفتم
۱۴ نفر: علی‌اکبر ابرقویی، مصطفی آذرمی، جواد جوادی، یونس ذاکری، محمد صناعی، محمد فطری، محمدرضا قزوینی، حسن گوهری، ابراهیم مسلمی، صادق نجارزادگان، اسداله نصیری، حسن نیکبخت، سیدرضا هاشمی منشادی و علیرضا یوسفی

 دوره هشتم
۲۱ نفر: محبوبه ابراهیمی، فرانک احمدی، طاهره آشتیانی، لیلی بنی عامریان، پونه پارسافر، عسل پویان، سکینه رضواندل، خدیجه سوخته‌زاری، نسرین شاه‌محمدی، آنتونیا شرکا، مهناز صادقی، صغری عبداله‌زاده، زهره متولی، لیلا مروتی میرزایی، میترا مهتریان، ساقی نجفی‌زاده، نسترن نسرین‌دوست، بهناز نوری، نوشین وفادار، سیما هادی و رقیه هندواس

 دوره اول فیلم‌نامهنویسی حرفهای
۱۲ نفر: مجید ارغوان، مسعود احمدیان، مسعود بهبهانی‌نیا، مصطفی خرقه‌پوش، راضیه کیانا دارابی، شادمهر راستین، شهره صالحی لرستانی، زنده‌یاد مجید فرازمند، پیمان قاسم‌خانی، اکرم سادات قاری قرآن، اکبر محمدآبادی و مهشید نشاط

 دوره دوم فیلم‌نامهنویسی حرفهای
۸ نفر: فریده خردمند، مهین خرقه‌پوش، مهتاب خلخال، احمد رستمی جم، آرمیتیس شفیعی، مینو فرشچی، کوروش کرمانچی و حمیدرضا محسنی

 دوره سوم فیلمنامهنویسی حرفهای
۹ نفر: مجتبی بنایی، عسکر بهرامی کهیش‌نژاد، سیدجمال حیدری داود لی، مرجان ریاحی دهکردی، فرزانه سلطانی تربتی، ناهید کاشانیان، رامین محسنی، ملوک محمودی و سیدرضا نقی‌نژاد اورنگ

 دوره اول جامع فیلمسازی
۹ نفر: حسن افضل، لیث ترابچی، جواد جوادی، محمدعلی جوادی، محمدحسن خاتمی، رضا عطارزاده قزوینی، بهروز کوچک‌زاده، شهید سیدمهدی میرافضلی و احمد مرزدار

 دوره دوم جامع فیلمسازی
۲۰ نفر: مهدی اشراق آصفی، سیدحجت التجاء، سودابه باباگپ، کاوه بهرامی مقدم، علیرضا توانا، کاوه حمیدی ایمانی، عبدالرضا دریانوش، آیدا رمضانی، حسن سراجیان، پریسا شاهنده، فرزانه شبانی، آرمیتیس شفیعی، منصوره شهبازی، سیاوش صفوی، شبنم طلوعی، علی کوهستانی، زیبا مشکی، امیرهادی ملک اسماعیلی، حمید هادی‌زاده مقدم و مریم هاشمی

 دوره سوم جامع فیلمسازی
۱۴ نفر: سیدبابک اخوان، امیر کامران امیری، آفشید ایزدیان، حسین حاجیلی، معصومه رجبی، مهسا سرمدفر، مریم فرخ، غلامرضا مندوزئی، محسن منصوری، افشین مویدی آذرپور، چیترا نادری، محمد نیریزی، محمدعلی اوحدی و اردشیر وصال‌پور

در مرکز اسلامی آموزش فیلم‌سازی سه دوره دیگر نیز برگزار شد: تک‌درس بازیگری (افشین کتانچی، مژده شمسایی و بهاره رهنما در این دوره حضور یافتند)، تک‌درس منشی صحنه و دوره تکمیلی کارگردانی از متن تا اجرا.

*عکس این مطلب از اولین همایش دانش آموختگان مرکز اسلامی فیلم‌سازی که سال ۹۷ در خانه سینما برگزار شد، انتخاب شده‌است.