هنروتجربه: اعضای هیات انتخاب بخش «مستند بلند» از بین ۳۶ اثر متقاضی، اسامی ۱۰ فیلم را که مدت‌ زمان آن‌ها حداقل ۷۰ دقیقه بود، برای شرکت در بخش مستند سی و هشتمین جشنواره فیلم فجر انتخاب کردند. در این بخش سیمرغ بلورین بهترین فیلم مستند بلند به تهیه‌کننده و کارگردان فیلم برگزیده اهدا می‌شود. در ادامه نگاهی کوتاه می‌اندازیم به آثاری که امسال به عنوان فیلم‌های بلند مستند جشنواره فیلم فجر به نمایش درمی‌آیند. اغلب این آثار اولین نمایش خود را در جشنواره سینما حقیقت تجربه کرده و جوایزی را نیز دریافت کرده‌بودند.البته باید این نکته را اضافه کنیم که مستند «کامی» به کارگردانی میترا ابراهیمی به احترام همراهی با داغداران پرواز اکراین از حضور در جشنواره فیلم فجر انصراف داد و مستند «قصه دختران فروغ» به کارگردانی خاطره حناچی جایگزین آن شد.هرچند این کارگردان هم عنوان کرد که این فیلم فقط برای نمایش عمومی در جشنواره فیلم فجر حضور دارد و در بخش رقابتی شرکت نمی‌کند.در میان مستندهای حاضر در جشنواره سی‌وهشتم فیلم فجر دو فیلم متعلق به کارگردان‌هایی هستند که پیش از این آثارشان در سینماهای هنروتجربه اکران شده‌است،سام کلانتری که «مانکن‌های قلعه حسن خان» را در هنروتجربه داشت و محسن استاد علی که«خوان بی‌خان»و «جایی برای زندگی» او در هنروتجربه به نمایش درآمد. دو فیلم «خط باریک قرمز» و «جایی برای فرشته‌ها نیست» هم برنده تندیس هنروتجربه در جشنواره سینما حقیقت بودند.


خط باریک قرمز
این مستند، به کارگردانی فرزاد خوشدست و تهیه‌کنندگی نگار اسکندرفر، روایت‌گر داستان یک گروه مجرم نوجوان در زندان است که به کمک چند مربی نمایش تصمیم می‌گیرند یک نمایش را روی صحنه ببرند تا اگر موفق بود، به این بهانه و برای اجرا یک روز از زندان خارج شوند.

در این فیلم تلاش شده است که چهره زندانیان مشخص نباشد تا به هویت آن‌ها لطمه‌ای وارد نشود به همین دلیل در بخشی از فیلم به تناسب همخوانی با شخصیت‌های واقعی و مجرم بودن آن‌ها و موضوع فیلم که به نمایش می‌پردازد از گریم جوکری برای پنهان کردن چهره این افراد استفاده شد.علاوه بر زندانیان کانون اصلاح و‌تربیت، توماج دانش بهزادی، فرهاد اصلانی، هنگامه قاضیانی، امیردژاکام، یاسرخاسب، آرش آبسالان و افشین هاشمی نیز در این مستند حضور دارند.

فرزاد خوشدست کارگردان این اثر به گفته‌ خودش سینما را با عباس کیارستمی آموخته و فیلم‌هایی چون «نگاه خیره» و «در حبس» را در کارنامه کاری خود دارد.در سیزدهمین جشنواره بین‌المللی «سینما حقیقت» علاوه بر جوایز بخش‌های مختلف تندیس هنر و تجربه را نیز از آن خود کرد.

این کارگردان در گفت‌وگویی با سایت هنروتجربه، واکنش‌های تماشاگران به این فیلم را باورنکردنی توصیف کرده‌است.به گفته خوشدست کاراکتر یکی از مستندهایش جرقه اولیه ایده این فیلم بوده‌است و البته صحبت‌های عباس کیارستمی:«… همانجا متوجه شدم که یک دوربین و پروسه ساخت فیلم چقدر می‌تواند روی آدم‌ها و برون‌ریزی آن‌ها تاثیر داشته باشد. آقای کیارستمی مشاورم در آن فیلم بود، بعد از اتمام فیلم‎برداری وقتی موضوع را برای ایشان گفتم آقای کیارستمی گفت پس تو به عنوان فیلم‌ساز می‌توانی هم فیلمت را بسازی و هم فضا را طوری بچینی که دیوارهای تنگ زندان برای زندانیان کمتر دردآور باشد. همانجا بود که ایده فیلم «خط باریک قرمز» به ذهنم رسید و باعث شد با موضوع درام‌تراپی و هنردرمانی سراغ زندانیان بروم».

زمستان است
خیابان لاله زار تهران قصه‌های بسیاری با خود دارد و شاهد وقایع مختلفی بوده‌ و از آن به عنوان نمادی از میل به تجددطلبی یاد می‌شود .مهرداد زاهدیان در مستند«زمستان است» که تهیه‌کنندگی آن را پیروز حناچی شهردار تهران برعهده دارد،به سراغ  روایتی از خیابان لاله‌زار تهران رفته‌است.

مهرداد زاهدیان فیلم‌هایی چون «مستندهای نقش رستم»، «پاسارگاد»، «کرمان دل عالم» و «فارس فراسوی خیال» را در کارنامه کاری خود دارد.او برای ساختن مستند«زمستان است» از منابع آرشیوی سند، عکس، فیلم و فایل صوتی بهره گرفته‌است.در این مستند با صدای دلنشین منوچهر انور همراه می‌شویم که  روایتگر بخشی از  تاریخچه خیابان لاله‌زار از دوران قاجار تا اکنون است.زاهدیان «زمستان است» را بهانه‌ای برای بررسی تاریخ ایران از زمان ناصرالدین شاه تا امروز دانسته و توضیح داده‌است:«خیابان لاله زار به صورت نمادین میل جامعه ایرانی برای تجربه مظاهر جامعه مدرن را در خود دارد. وقتی تهران از یک ده کوچک نه چندان توسعه یافته در دوره ناصری بزرگ می شود، میل این را دارد که دارالفنون، سالن کنسرت، کافه نشینی، هتل، سینما و… را در خود جای دهد».

جایی برای فرشته‌ها نیست
شاید کمتر کسی پیش از تماشای مستند«جایی برای فرشته‌ها نیست» به کارگردانی سام کلانتری در جشنواره سینما حقیقت تصور می‌کرد که روایت قصه تلاش‌های  تیم ملی هاکی دختران است،این همه مورد استقبال منتقدان و تماشاگران قرار بگیرد،استقبالی که برای کارگردان این مستند هم غافلگیر کننده بود.

«جایی برای فرشته‌ها نیست» به کارگردانی سام کلانتری و تهیه‌کنندگی محمد شکیبانیا داستان تیم ملی اسکیت هاکی دختران ایران و مشکلات پیچیده آن‌ها را روایت می‌کند که برای حضور در رقابت‌های بین‌المللی حتی پول بلیت ندارند و باید ناتوانی دولت در تامین هزینه‌های فعالیت ورزشی‌شان را شخصا جبران کنند.رویکرد امیدوارانه این فیلم یکی از نقاط قوت آن به شمار می‌آید که همین نکته هم موجب تفاوت آن با دیگر مستندهایی است که قصد بیان مشکلات زنان و دختران در عرصه‌های مختلف را دارند.در واقع در این مستند با نق زدن‌ها و گلایه‌های مرسوم روبه‌رو نمی‌شویم و همه از مسئولان تیم تا بازیکنان و خانواده‌های‌شان با نگاهی به آینده و امیدوار به دنبال حل مشکلات هستند.

سام کلانتری  که «مانکن‌های قلعه حسن‌خان» او در گروه هنروتجربه اکران شده را دارای ظرفیت‌های بالایی برای ارتباط با تماشاگران دانسته‌است:«…وقتی به روایت و داستان دختران تیم اسکیت هاکی ایران فکر کردم، با دوستان تهیه‌کننده صحبت و طرح در مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی ثبت شد، می‌دانستیم ظرفیت برای اکران فیلم وجود دارد چون به اندازه کافی چالش‌های مختلف در آن دیده می‌شد یعنی پر از فراز و نشیب بود و هرکدام از شخصیت‌ها، گره‌های داستانی مختلفی داشتند. از همان ابتدا مشخص بود اگر این گره‌ها درست به تصویر کشیده شود، ظریفیت لازم را دارد تا مردم با این بانوان و در نهایت با این فیلم ارتباط برقرار کنند. ذات این بچه‌ها و آنچه بر آن‌ها گذشت چنین ظرفیتی را داشت».

«جایی برای فرشته‌ها نیست» در جشنواره سینما حقیقت چند جایزه از جمله تندیس هنروتجربه و جایزه ویژه تماشاگران را دریافت کرد.

پروژه ازدواج
«پروژه ازدواج» مستندی به کارگردانی مشترک حسام اسلامی و عطیه عطارزاده است که مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی تهیه‌کنندگی آن را برعهده دارد.این دو کارگردان که هریک تجربه‌هایی جداگانه در ساخت مستند داشته‌اند، این بار با همکاری یکدیگر به سراغ موضوعی خاص رفته‌اند و از تجربیات شخصی خود هم در روایت آن بهره گرفته‌اند. موضوع فیلم مطرح شدن ازدواج بیماران در یک مرکز نگهداری از بیماران اعصاب و روان است که با مخالفت‌ها و مشکلات زیادی روبه‌رو می‌شود.

حسام اسلامی که تهیه‌کنندگی مستند سیاسی «رزم آرا یک دوسیه مسکوت» را در کارنامه دارد، درباره کارگردانی این مستند گفته‌است: «…با موسسه «سرای احسان» که این فیلم در آنجا ساخته شده است سال‌ها است آشنا هستم و برای تلویزیون چندین اثر مستند از همین مکان ساخته بودم؛ با این حال همیشه این دغدغه را داشتم که مستندی با نگاه جدید از این‌جا بسازم و در فضایی نو آن را ترسیم کنم که متفاوت با نمونه‌های قبلی داخلی و خارجی باشد؛ دوست داشتم که در چنین فضایی یک قصه را دنبال کنم؛ قصه‌ای که در کنار نمایش زندگی روزمره و کسالت‌بار آدم‌های آنجا بتواند مخاطب فراگیری را درگیر کند و حتی کسانی که خیلی علاقه‌مند به این موضوع نیز نیستند را با خود همراه کند».

بانو عصمت
این مستند به کارگردانی و تهیه‌کنندگی محمد حبیبی منصور، زندگی پر فراز و نشیب بانویی را روایت می‌کند که پس از ازدواجی عجیب، وارد دنیای جدید می‌شود و با مشکلات پیچیده‌ای روبه‌رو می‌شود. او حالا پس از ۶۰ سال زندگی در اهواز، به یک قهرمان تبدیل شده است.

گروه فیلم‌ساز در یک همراهی دو ساله تلاش کرده است تصویری واقعی و دور از شعارزدگی از زندگی یک زن موفق را به مخاطب نشان دهد. این مستند به همت واحد مستند دفتر مطالعات جبهه فرهنگی انقلاب اسلامی تولید شده است.در این مستند که ثریا قاسمی راوی آن است به فعالیت‌های اجتماعی و اقتصادی عصمت احمدیان پس از جنگ که بخش مهمی از زندگی اوست پرداخته شده است.

محمد حبیبی منصور کارگردان این اثرکه  فیلم‌هایی چون «معلم»، «داستان آینده» و «مرثیه سرود» را در کارنامه کاری خود دارد، یکی از انگیزه‌هایش برای ساختن این مستند را معرفی قهرمان‌هایی عنوان می‌کند که از مردم جدا نیستند:«منظور من قهرمان‌هایی هستند که بتوانند نقش الگو را برای جامعه خود ایفا کنند و البته که این جنس از قهرمان‌ها ویژگی‌های مشخصی دارند. شکل زندگی قهرمان‌ها باید شبیه به مردم باشد. در حقیقت قهرمان‌ها باید از جنس مردم باشند تا بتوانند تاثیر بگذارند».

خسوف
محسن استادعلی پس از کارگردانی آثاری چون «سکوت»،«خوان بی‌خان»، «جایی برای زندگی» و «زنانگی» این بار به سراغ موضوعی اجتماعی دیگر رفته و تردیدهای یک طلبه را به تصویر کشیده‌است.

این مستند که به تهیه‌کنندگی مشترک محسن استادعلی و مسعود زارعیان تولید شده است،در سیزدهمین جشنواره سینما حقیقت مورد توجه تماشاگران قرار گرفت.استادعلی در گفت‌وگویی استقبال از فیلم را به دلیل موضوع روز و انسانی آن عنوان کرده‌است:«خسوف به موضوع روز جامعه پرداخته و بدون زاویه‌گیری از نقطه نظر یک انسان به این مسئله نگاه کرده است. تردید و دودلی احساسی است که در وجود همه ما در مقاطع حساس زندگی به وجود آمده و شاید استقبال از فیلم به واسطه قرابت مسئله اصلی آن با زندگی بسیاری از ماست».

«خسوف» در سیزدهمین جشنواره بین‌المللی سینما حقیقت جایزه بهترین کارگردانی فیلم مستند بلند، تندیس جشنواره، دیپلم افتخار، لوح تقدیر هیات داوران را دریافت کرد.

زندگی میان پرچم‌های جنگی
این مستند به کارگردانی و تهیه‌کنندگی محسن اسلام‌زاده با موضوع حضور داعش در کشور افغانستان و در شمال غرب آن ساخته شده است.اسلام‌زاده که پیش از این هم مستند «تنها در میان طالبان» را کارگردانی کرده‌بود این بار به قول خودش تلاش کرده به زندگی مردم افغانستان در شرایط جنگ روایت کند.

این کارگردان تجربیاتش از حضور در کشوره‌های در حال جنگ یا شرایط جنگی را زمینه‌ساز کارگردانی این مستند عنوان کرده‌است:«من در کشورهایی حضور داشتم که یا جنگ در آنجا وجود داشته، یا شبه جنگ یا انقلاب شده است. همه این تجربیات منجر به این شد که برای ساخت مستند «زندگی میان پرچم‌های جنگی» آماده‌تر سفر کنیم؛ ولی هر سفر جدید پیچیدگی‌های خاص خودش را دارد. پا گذاشتن در سرزمین ناشناخته با خطرات جانی و مالی همراه است. حتی بدتر از آن ممکن است نتوانیم فیلم را تمام کنیم».

«زندگی میان پرچم‌های جنگی» در شرایط دشوار حضور طالبان در افغانستان فیلم‌یرداری شده‌است و سعی دارد روایتی تازه از زندگی مردم افغانستان در این شرایط داشته‌باشد.

عالیجناب
«عالیجناب» به زندگی یک ورزشکار پیش‌کسوت بوکس می‌پردازد اما فیلمی ورزشی نیست و قصد پرداختن به مدال‌ها و موفقیت‌های یک ورزشکار را ندارد. در این مستند به کارگردانی سجاد ایمانی و تهیه‌کنندگی مشترک رضا دانش‌پژوه و سجاد ایمانیزندگی قهرمان پیشکسوت بوکس است که برای حل مشکل نازایی ۱۴ ساله زنش دست به ماجراجویی می‌زند،به تصویر کشیده می‌شود.

سجاد ایمانی آثاری چون «جوکر»، «تشریفات خصوصی»، «من تهرانی بودم»، «مل سرخ» به عنوان کارگردان، تهیه‌کننده و نویسنده فیلم‌نامه در کارنامه دارد.او درباره چرایی ساخت این مستند و مضمون آن توضیح داده است:«از همان ابتدا قرار بود موضوع این مستند درباره‌ی بی‌اعتقادی باشد؛ البته بی‌اعتقادی را به انسانیت، عهد، وفا و… هم می‌توان نسبت داد. به نظرم انسان معاصر به یک دوگانگی دچار شده است که این دوگانگی اعتقادی است و به همین علت سرمشق موضوع فیلم جدیدم را بی‌اعتقادی قرار دادم. پس از بررسی این موضوع، به دنبال پیدا کردن سوژه بودم و در شهرهای مختلف به جست‌وجو پرداختم و با افراد مختلفی در این‌باره گفت‌وگو کردم تا به سوژه «عالیجناب» رسیدم که یک قهرمان سابق ورزش بکس است. او مشکلات خانوادگی دارد و با مسائل دیگری از جمله بدهکاری مالی دست و پنجه نرم می‌کند که در نهایت، این موضوعات باعث تغییراتی در اعتقادات انسانی او شده است».

مهدی عراقی را بکش
این مستند به کارگردانی و تهیه‌کنندگی عبدالرضا نعمت‌اللهی درباره‌ مهدی عراقی است. مردی که فعالیت سیاسی‌اش را با فداییان اسلام شروع کرد، به امام خمینی‌ (ره) پیوست و در شهریور ۵۸ توسط گروهک فرقان ترور شد.

این مستند از زندگی تا شهادت مهدی عراقی از زبان ۳۰ چهره‌ سیاسی، مبارزان پیش از انقلاب، دوستان و خانواده‌ است که از این چهره‌های سیاسی می‌توان به علی‌اکبر ناطق نوری، محسن رفیق‌دوست، بهزاد نبوی، فرخ نگهدار، بهروز افخمی و… اشاره کرد.نعمت‌اللهی در گفت‌وگویی شیوه ساخت این مستند را گفت‌وگو محور عنوان و تاکید دارد که مصاحبه‌ها آرشیوی نیست:«کار ما گفت‌وگومحور بود. تصمیم گرفتیم به صورت خاطرات شفاهی باشد. دوستان شهید عراقی، اعضای خانواده و همراهان ایشان در دوره‌های مختلف زندگی و مبارزاتی از نیرو‌های مبارز و مذهبی تا اعضای سازمان مجاهدین و همه همراهان ایشان آنچه را تعریف کردند ما روایت کردیم. همه کسانی که سراغ‌شان رفتیم شاهد دست اول بودند و خاطرات خودشان را از آقای عراقی برای ما تعریف کردند که تعدادشان هم زیاد بود. فیلم را به چهار فصل تقسیم کردیم که هر فصل یک بخش از زندگی ایشان را روایت می‌کند. هر کدام از این راویان، خاطرات خودشان را از آن فصل زندگی ایشان بیان کردند. در مجموع از حدود ۳۰ نفر مصاحبه گرفته شد. هیچ کدام از مصاحبه‌ها هم آرشیوی نیست و همه آن‌ها تولیدی خودمان است. در حقیقت باید بگویم که یک جامعیت و گستردگی در خود حاج‌مهدی عراقی هست و ما سعی کردیم فارغ از گرایش‌های سیاسی دیروز و امروز به سراغ این افراد برویم و از آن‌ها بخواهیم از مهدی عراقی برای ما بگویند».

قصه دختران فروغ
«قصه دختران فروغ» به کارگردانی خاطره حناچی؛ به زندگی دخترانی بدپرست در خانه کودک و نوجوان فروغ محبت مشهد می‌پردازد که منجر به شکایت آن‌ها از سرپرست موسسه و کالبدشکافی زنجیره بدسرپرستان در زندگی آن‌ها می‌شود.کارگردانی این مستند در نشست بررسی فیلم در جشنواره سینما حقیقت درباره انگیزه‌اش از ساختن فیلم گفت:«من در این سرپرستان یک نظام سلطه تربیتی دیدم از همین رو باید بگویم «قصه دختران فروغ» تنها فیلم آن زوج نبود بلکه فیلم همه ما با هر سواد و سطحی است. اگر قرار است کودکی را به سرپرستی بگیریم باید به این فکر کنیم که چه زندگی‌ای را برای بچه ها رقم می‌زنیم. وقتی این اتفاقات را دیدم دیگر دغدغه من، مادر شدن خودم نبود».
مدیریت فیلم‌برداری «قصه دختران فروغ» برعهده محمدرضا جهان‌پناه است که در زمینه فیلم‌برداری آثار مستند تجربه‌های موفقی در کارنامه دارد.تدوین این مستند را اسماعیل منصف انجام داده که این روزها فیلم متفاوت «زغال» را بر پرده سینماهای هنروتجربه دارد.