هنر و تجربه ترجمه مریم شاه‌پوری: جشنواره‌های فیلم آمریکایی در حال دست‌وپنجه نرم کردن با چالش برگزاری دوره‌های امسال خود به صورت آنلاین هستند، در حالی که مهم‌ترین جشنواره‌های اروپایی رویکرد متفاوتی را برگزیده‌اند.

جشنواره‌های کن، لوکارنو و کارلووی واری در حال حاضر از فراگیری جهانی ویروس کرونا به عنوان فرصتی برای تجدید نظر و نوآوری در تأثیرشان بر فرهنگ فیلم و سینما بهره می‌برند. این جشنواره‌ها در دو هفته آتی، برنامه‌های خودشان را اعلام خواهند کرد. جشنواره کن با این‌که امسال نمی‌تواند رویدادی را به صورت واقعی برگزار کند، فهرستی از فیلم‌ها را اعلام خواهد کرد تا پایداری خودش را به شکل نمادین نشان دهد و آثاری را به همگان معرفی کند که در این دوره می‌توانستند روی پرده بروند.

جشنواره کارلووی واری که معمولاً ماه ژوئن (تیر-مرداد) برپا می‌شود، با بهره‌برداری از تصمیم دولت جمهوری چک که سینماها را از اوایل ماه میلادی جاری (اواسط اردیبهشت) بازگشایی کرد، از برنامه سیار خود برای تماشاگران محدودتر در سراسر این کشور خبر داده است. جشنواره لوکارنو که معمولاً هزاران مهمان را روانه این شهر گردشگری در سوییس می‌کند، در عوض رقابتی برای آثار سینمایی سوییسی و بین‌المللی برگزار می‌کند که به خاطر فراگیری جهانی کووید-۱۹ تولیدشان متوقف شد. آخرین مهلت ارسال آثار برای شرکت در این رقابت هفته آینده است؛ درست هم‌زمان با طرح کارلووی واری برای اعلام فهرست آثاری که سیار عرضه خواهند شد.

فراگیری جهانی کرونا، برنامه‌ریزی آنلاین را به موضوعی داغ بدل کرده و بحث‌های مختلف و گسترده‌ای از اولین نمایش جهانی تا دورنمای فروش را به راه انداخته است. به هر حال، سه رویداد سینمایی‌ای که ازشان نام برده شد، حسابی روی این ایده‌ها کار کرده‌اند تا به نوآوری‌های جدیدی برسند. از سوی دیگر، هر سه جشنواره در برابر ایده برگزاری مجازی مقاومت کردند بجز بخش بازارشان. بزرگ‌ترین بازار فیلم جهان یعنی Marché du Film از ۲۲ ژوئن (دوم تیر) به صورت آنلاین برپا می‌شود، در حالی که بازار کارلووی واری در ماه ژوییه (تیر-مرداد) به شکل آنلاین اتفاق می‌افتد. برنامه «درهای باز» جشنواره لوکارنو هم با تمرکز روی بحث‌هایی پیرامون صنعت فیلم جنوب آسیا در ماه اوت (مرداد-شهریور) برپا خواهد شد.

جشنواره‌های فیلم اروپایی و آمریکایی اکوسیستم‌های بسیار متفاوتی دارند. در اروپا این رویدادها از اعتبار فرهنگی بالاتری برخوردارند و بخشی از غرور ملی و همین طور قانون‌گذاری عمومی به شمار می‌روند. اتحادیه بین‌المللی تهیه‌کنندگان فیلم/ FIAPF از سال ۱۹۳۳ نظارت بر سیاست‌های جشنواره‌ای را بر عهده داشته است. این سازمان که ۴۵ جشنواره از ۲۹ کشور در پنج قاره را معتبر می‌شناسد، از یک سیستم ارزش‌گذاری پیچیده برای جشنواره‌های رده یک استفاده می‌کند (کن، کارلووی واری و لوکارنو همگی جشنواره‌های رده یک قلمداد می‌شوند). در مقابل، آمریکا فقط «اتحادیه جشنواره‌های سینمایی» / Film Festival Alliance را دارد که سازمانی غیرانتفاعی است که پنج سال پیش با حمایت سازمان مشابه دیگری با عنوان «پروژه فیلم‌ساز مستقل» / Independent Filmmaker Project بنیان گذاشته شد.

اتحادیه بین‌المللی تهیه‌کنندگان فیلم به طور طبیعی نیازهای تهیه‌کنندگان را دنبال می‌کند ولی در این مدت، یک رابط حیاتی بوده است و مسائل پیچیده‌ای را بررسی و هدایت کرده است که نمایندگان فیلم‌ها درباره دورنمای اولین نمایش جهانی آنلاین یا انتظار برای فرصت‌های آینده مطرح کرده‌اند. فلورنس ژیرو رییس جشنواره‌های اتحادیه می‌گوید: «شیوع کووید-۱۹ به‌سرعت به کل صنعت فیلم‌سازی آسیب رساند از جمله جشنواره‌ها. گام نخست رسیدن به اتفاق نظر و وحدت میان عوامل صنعت و جشنواره‌ها بود و همین طور اهالی جشنواره‌ها تا اعتمادبه‌نفس به این امر تقویت شود که می‌توان با شرایط تطبیق پیدا کرد».

حالا این سازمان می‌خواهد وبلاگی را با تقویمی از جشنواره‌های تحت نظارتش راه‌اندازی کند که زمان و قالب برگزاری جدیدشان در هفته‌های آتی را اطلاع‌رسانی خواهد کرد. البته ژیرو می‌گوید ممکن است سایر جشنواره‌ها نیز در این تقویم قرار بگیرند. جالب این‌که اتحادیه تهیه‌کنندگان از سال گذشته شروع به بررسی امکان بالقوه مشارکت تماشاگران و مخاطبان جشنواره‌ای به صورت آنلاین را در گفت‌وگو با جشنواره‌ها و تهیه‌کنندگان آغاز کرده بود. ژیرو در توضیح می‌گوید: «فکر می‌کنیم هر جشنواره خودش بهترین تصمیم‌گیرنده درباره برگزاری آنلاین با توجه به سازگاری این شیوه با انتظارهای جامعه و تاریخچه آن است».

البته ایده برگزاری آنلاین، مثلاً در مورد جشنواره لوکارنو، جواب‌گوی ماهیت این رویداد سوییسی نیست؛ رویدادی که با رقابت بین‌المللی و نمایش فیلم‌های بلند نو از فیلم‌سازان مستعد و خوش‌آتیه خوراک هنری خوره‌های سینما را در این کشور تأمین می‌کرد. و در عین حال، بخش پیاتزا گرانده در این جشنواره، فرصتی برای نمایش فیلم‌های پرمخاطب‌تر، از جمله استودیویی، را در فضایی باز و فوق‌العاده مهیا می‌کرد. لی‌لی هینستن مدیر هنری لوکارنو درباره لغو این رویداد می‌گوید: «اگر تصمیم می‌گرفتیم جشنواره را به صورت آنلاین برگزار کنیم تا از فیلم‌های مستقل و کوچک حمایت کنیم، آن وقت چیزی از دست می‌رفت که لوکارنو را به لوکارنو بدل کرده بود، یعنی برنامه‌ریزی جامع و گسترده‌اش. از این نظر، حتی برای آثار مستقلی که عرضه می‌کردیم هم خوب نبود چون یکی از نقاط قوت لوکارنو همین است که آثار گاه بسیار رادیکال را در کنار نمایش فیلم‌های بزرگ معرفی می‌کند. این همان موضوعی است که این آثار را ارزشمند می‌کند و راه‌شان برای ورود به صنعت فیلم‌سازی را هموار می‌کند».

در عوض، لوکارنو امسال تعهدش را با راه‌اندازی رقابت جدیدی بین تولیدهای متوقف‌شده انجام داده است؛ رقابتی که برندگانش پانزدهم اوت (۲۵ مرداد) اعلام می‌شوند و دو جایزه هفتاد هزار فرانک سوییس اهدا خواهد شد. در این میان، لوکارنو فیلم‌های کوتاهش را به صورت آنلاین عرضه می‌کند و برخی فیلم‌های موفق دوره‌های قبل را هم به شکل مجازی پخش می‌کند. هینستن می‌گوید همه فیلم‌های بخش رقابتی که به دوره ۲۰۲۰ دعوت شدند، جایگاه محفوظی در جشنواره ۲۰۲۱ دارند. اتفاقی که در جشنواره کارلووی واری هم روی داد که در زمان اعلام خبر لغوش، شصت درصد برنامه‌اش مشخص شده بود. کارل اوچ مدیر هنری کارلووی واری می‌گوید: «ما تلاش می‌کنیم بخش بومی جشنواره را حفظ کنیم و فکر می‌کنیم در شرایط فعلی به‌مراتب مهم‌ترست».

برنامه سیار و سفری کارلووی واری همین روزها اعلام می‌شود و در حالی که اوچ از هماهنگی‌های صورت‌گرفته با سینماهای شهرهای مختلف می‌گوید، ممکن است برخی فیلم‌های بومی نخستین نمایش خودشان را هم تجربه کنند ولی در کل، تمرکز روی فیلم‌های قدیمی‌ترست. اوچ می‌گوید نمایندگان فیلم‌ها با جشنواره به توافقی رسیده‌اند که فیلم‌های‌شان سال آینده اولین نمایش جهانی‌شان را در این رویداد تجربه کنند: «باور داریم که لازم است در این روزگار انعطاف‌پذیرتر باشیم و کم‌تر به قوانین و مقررات توجه کنیم… هیچ‌کس واقعاً نمی‌داند اوضاع کی به شرایط عادی برمی‌گردد».

نمایندگان کن از توضیح درباره تصمیم‌های خود پیش از اعلام برنامه‌شان خودداری کردند ولی انگار نمایندگان سایر جشنواره‌های تابستانی به‌خوبی چالش خاص آن‌ها را درک می‌کنند. اوچ در این باره می‌گوید: «کن، کن است و ما هرگز کیفیت فشاری را درک نخواهیم کرد که آن‌ها تحمل می‌کنند. فکر نمی‌کنم کسی بتواند وضعیت و شرایط جشنواره دیگری را قضاوت کند». هینستن هم می‌گوید: «کن به بقای برخی فیلم‌ها کمک می‌کند؛ اما می‌دانم که پشت سر گذاشتن چنین فرایندی از تصمیم‌گیری و سروشکل دادن به فهرستی از آثار این دوره به‌شدت دشوار است».

در این بین، جشنواره‌های مهم فصل پاییز همچنان در قلمرو و مسیری غیرقابل پیش‌بینی جلو می‌روند. جشنواره بین‌المللی فیلم تورنتو اعلام کرده است که برخی ابعاد برگزاری مجازی را بررسی می‌کند، در حالی که انتظار می‌رود جشنواره‌های ونیز، نیویورک و تلیوراید بیش‌تر سروشکلی بومی پیدا کنند، البته اگر اصلاً برپا شوند! بلاتکلیفی ناشی از فراگیری جهانی کووید-۱۹ حتی به گمانه‌زنی درباره این‌که کدام جشنواره‌های ۲۰۲۱ ممکن است برگزار شوند هم رسیده است یا این‌که با چه وضعیت و قالبی برپا خواهند شد. اوچ می‌گوید: «کسی چیزی نمی‌داند؛ اما همه برای بقا تلاش می‌کنیم».

  • ایندی‌وایر