هنروتجربه ترجمه مریم شاه‌پوری: زمان مناسبی برای گفتن از قدرت پرده نقره‌ای و فیلم دیدن در سالن سینما نیست چون سینما گوشه رینگ به دام افتاده است و فقط می‌کوشد دوام بیاورد. از سوی دیگر، زمان مناسبی برای گفتن جمله‌هایی از این دست هم نیست که «عصر سینما رفتن به پایان رسیده است» یا «هیچ‌کس دیگر نمی‌خواهد در سینما فیلم ببیند» و… با این‌که خیلی‌ها دوست دارند فاتحه سینما را بخوانند و در یک کلام بگویند: «بیایید با تلویزیون‌های بزرگ‌مان و نتفلیکس، در خانه و در بهترین شرایط از دیدن فیلم‌ها لذت ببریم».

همه این‌ها را گفتم برای اشاره به فهرست ده فیلم محبوبی که تولید نتفلیکس هستند و این غول عرصه پخش مجازی و آنلاین تازگی منتشر کرده است؛ ده فیلمی که فقط آثار برتر ۲۰۲۰ نیستند و پنج سالی را در بر می‌گیرند که این کمپانی، ساخت و پخش آثار خودش را شروع کرده است (اولین فیلم، «جانوران بی‌سرزمین» / Beasts of No Nation محصول ۲۰۱۵ بود). نتیجه، قابل توجه و گویا است و البته که در نبرد ویدیوهای خانگی علیه سالن‌های سینما، به نفع نتفلیکس است. این واقعاً یک نبرد واقعی است، نه‌فقط به این خاطر که مصرف‌کنندگان/ تماشاگران باید رسانه‌ای را بر دیگری انتخاب کنند، بلکه از این بابت که حالا رسانه‌ها در پیکاری گریزناپذیر با هم قرار گرفته‌اند؛ همان طور که عادت‌های شخصی و فرهنگی، سیستم‌های پخش سینما، قالب‌های بیان هنری و الگوهای سرمایه‌داری هم در پیکارند. در شکل ایده‌آل، جا برای هر دو شیوه هست و از نظر اقتصادی هر دو می‌توانند یکدیگر را تقویت کنند (پیش‌بینی من همین اتفاق است)؛ اما در حال حاضر، رقابت سخت و واقعی است.

وقتی به فهرست ده فیلم محبوب نتفلیکس نگاه می‌کنم، صورت فیلم‌هایی را می‌بینم که اغلب شامل آثار سرگرم‌کننده درجه‌سه‌ای است که ممکن بود در سینماها به نمایش درآیند. فیلم شماره یک، «عملیات نجات» / Extraction با ۹۹ میلیون بیننده، یک اکشن عامه‌پسند اغراق‌شده و پرسروصداست؛ و همین طور «مرز سه‌گانه» / Triple Frontier در رتبه هشتم با ۶۳ میلیون بازدید، و «شش زیرزمینی» / ۶ Underground به کارگردانی مایکل بی در رتبه چهارم با ۸۳ میلیون تماشاگر. «گارد کهن» / The Old Guard هم که پس از اعلام این فهرست ده‌تایی و خیلی زود به آن راه یافت، نقطه تلاقی «افراد ایکس» / X-Men است با «یک‌بارمصرف‌ها» / The Expendables و داستان شکل‌گیری ابرقهرمان‌هایی که در ظاهر کشته می‌شوند ولی نمی‌میرند و فناناپذیرند. «راز جنایت» / Murder Mystery هم که آدام سندلر و جنیفر آنیستن نقش‌های اصلی‌اش را بازی کرده‌اند، کمدی تریلری است که بیش‌تر ستاره‌محورست تا این‌که سبک داشته باشد یا خنده‌دار.

اما آیا کسی واقعاً باور دارد که اگر نتفلیکس وجود نداشت، آلفونسو کوارون هرگز «روما» را نمی‌ساخت یا نوا بامباک ممکن نبود به ساخت «داستان ازدواج» فکر کند یا حتی اسپایک لی سراغ تولید فیلمی مثل «گروه پنج بلادز» برود؟

بیش‌تر از این هم می‌توانستم این ده فیلم را بررسی کنم و بگویم چرا به نظرم اغلب‌شان خیلی خوب نیستند، اما مطمئن نبودم در این‌جا دستاورد خاصی داشته باشد یا چیزی بیش از این واقعیت را درباره نتفلیکس بیان کند که تعداد زیادی از مشترکانش از محصولات آن راضی هستند و این فیلم‌های سرگرم‌کننده بزرگ و ساده را دوست دارند؛ که خب، این خبر یا موضوع واقعاً جدیدی و مهمی نیست و همه آن را دریافته‌اند (بماند که هنوز مشخص نیست هر مشترک چه‌قدر از هر فیلم را دیده است).

خبر و موضوع مهم با بررسی و گفتن از فیلم‌هایی به دست می‌آید که در این فهرست حضور ندارند. «روما» / Roma کجاست؟ «داستان ازدواج» / Marriage Story و «گروه پنج بلادز» / Da 5 Bloods و «دو پاپ» / The Two Popes و «دولمایت نام من است» / Dolemite Is My Name کجا هستند؟ همه آن کیفیتی که نتفلیکس حرفش را می‌زند و برای رسیدن به آن تلاش می‌کند کجاست؟

فقط یک فیلم واقعا هنرمندانه است که تقریباً در میانه فهرست نتفلیکس دیده می‌شود: «مرد ایرلندی» / The Irishman در رتبه هفتم با ۶۴ میلیون تماشاچی. البته با توجه به بودجه دویست میلیون دلاری فیلم چنین جایگاهی شگفت‌انگیز نیست و اصلا می‌شود انتظار داشت که کمی بالاتر هم باشد. کمدی رمانتیک «میسی اشتباهی» / The Wrong Missy با بازی‌های دیوید اسپِید و لورن لاپکس مستعد هم با ۵۹ میلیون بازدید در رتبه نهم قرار گرفته است؛ فیلمی که من بیش از هر منتقد دیگری آن را دوست دارم و در صفحه «متاکریتیک» تحسین‌آمیزترین نقدش را نوشته‌ام! اما اگر در آن زمان از من می‌پرسیدند که این فیلم یا «مرد ایرلندی» در فهرست ده فیلم محبوب نتفلیکس قرار خواهند گرفت، بی‌شک می‌گفتم فیلم اسکورسیزی، که در سراسر جهان به عنوان یک شاهکار تحسین شد و با درخشش در فصل جوایز و بودجه تبلیغاتی هنگفت‌اش، بیش از هر فیلم دیگری در تاریخچه نتفلیکس در معرض دید و توجه قرار گرفت.

البته که «روما» هم از چنین مزایایی بهره‌مند شد و هم در فصل جوایز درخشید و هم حسابی روی آن مانور تبلیغاتی داده شد. البته که متوجه‌ام فیلمی آرام و هنری و سیاه‌وسفید است که ماجراهایش در دهه ۱۹۷۰ مکزیکو سیتی می‌گذرد ولی نباید از این موضوع غافل شد که فیلم در اواخر سال ۲۰۱۸ به یک پدیده جهانی بدل شد؛ و عاملی که جهان را وارد این معادله کرد، نتفلیکس بود. اصلا گفته شد که همه جهان منتظر دیدن این فیلم هستند و این موضوع مدیون اقدام موفق‌ترین سرویس ویدیوهای درخواستی جهان بود که آن را از مخمصه اکران محدود سینمایی رهانیده بود.

چند نفر «روما» را در نتفلیکس تماشا کردند؟ نمی‌دانیم چون آماری ارائه نشده است. شاید با توجه به فهرست ده فیلم محبوب فعلی بشود گفت رقمی میان ده تا بیست میلیون کاربر. من به عنوان یک منتقد حقیقتاً شیفته دانستن تعداد تماشاگران فیلم‌هایی چون «روما» و «داستان ازدواج» هستم؛ و نکته اصلی این‌جاست. نتفلیکس در این میان، پیرامون این فیلم‌ها اسطوره‌سازی کرده بود و این واقعیت خوشایند را به ما تلقین کرده که چنین آثاری می‌توانند در خانه تماشاگران بیش‌تری داشته باشند تا در اکران‌های محدودشان در سالن‌های سینما. حالا سؤالی که با فهرست ده فیلم محبوب این کمپانی مطرح می‌شود این است: آیا واقعاً چنین اتفاقی افتاده؟ یا این اسطوره‌سازی بر اساس یک فانتزی شکل گرفته است؟

اگر من کارگردان بودم، این سؤالی بود که ذهن پرسشگرم به دنبال جواب آن بود. وقتی پای کاربران و مشتریان به میان می‌آید، فهرست ده فیلم محبوب نتفلیکس چیزی بیش از بازتابی از ذائقه و سلیقه‌شان نیست؛ اما کارگردانان که فوج فوج به نتفلیکس و حمایت مالی‌اش علاقه‌مند شدند و برای این کمپانی فیلم ساخته‌اند و می‌سازند، هم سهمی دارند چون معمولاً کسی با یک چک دریافتی خوش‌رقم مخالفتی ندارد به‌خصوص اگر یک فیلم‌ساز مستقل باشد. به‌علاوه، این چشم‌انداز راضی‌کننده هم هست که اگر برای نتفلیکس فیلمی بسازید، خیلی زود به صورت جهانی عرضه خواهد شد.

این تصور که «نتفلیکس فیلم‌هایی می‌سازد که دیگر کمپانی‌ها نمی‌سازند» در موارد خاصی حقیقت دارد ولی در مواردی هم اغراق شده است. «مرد ایرلندی» نمونه‌ای خاص و خلاف قاعده بود به خاطر فناوری جوان‌سازی گزاف و پرسروصدای فیلم که می‌شد روی آی‌فون هم با دوسوم این کیفیت حاصل شود. به نظرم از بُعد صنعتی، اشتباه بسیار بزرگی بود که فیلم را با چنین هزینه‌ای تولید کردند. من که فیلم را به خاطر مردانی دوست دارم که در اتاق‌های‌شان نشسته‌اند و با هم حرف می‌زنند.

اما آیا کسی واقعاً باور دارد که اگر نتفلیکس وجود نداشت، آلفونسو کوارون هرگز «روما» را نمی‌ساخت یا نوا بامباک ممکن نبود به ساخت «داستان ازدواج» فکر کند یا حتی اسپایک لی سراغ تولید فیلمی مثل «گروه پنج بلادز» برود؟ تردیدی نیست که این فیلم‌سازان بودجه‌های خوب و قابل توجهی گرفتند ولی آن‌چه واقعاً از آن مطمئن بودند این بود که فیلم‌های‌شان رها از محدودیت‌های اکران، تماشاگران پرشماری خواهد داشت. من انتقادی از ذائقه مشترکان نتفلیکس ندارم؛ آن‌ها حق دارند انتخاب کنند و از فیلم‌هایی که می‌خواهند لذت ببرند؛ اما سلیقه آن‌ها به ما می‌گوید که نتفلیکس شاید منزلگاه طبیعی و مسلمی برای فیلم‌سازی ماجراجویانه و هنرمندانه نباشد، به آن حدی که این کمپانی می‌خواهد ما فکر کنیم چنین است.

  • ورایتی، اوئن گلیبرمن