هنروتجربه: مستند «خط باریک قرمز» به کارگردانی فرزاد خوشدست که این روزها در سینماهای هنروتجربه در حال اکران است برای اولین بار در سینمای مستند به سراغ سایکودرام رفته است. خبرگزاری ایلنا در میزگردی با حضور محمودرضا رحیمی نویسنده، کارگردان تئاتر، مدرس دانشگاه و دارای مدرک دکترای تخصصی کارگردانی و نشان درجه یک هنری از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، رضا پورحسین دکترای روان‌شناسی، عضو هیات علمی دانشکده روان‌شناسی و علوم تربیتی دانشگاه تهران، مشاور روان‌شناسی فیلم «خط باریک قرمز» و مشاور عالی معاونت سیما و فرزاد خوشدست به بررسی مبحث سایکودرام در فیلم مستند داستانی «خط باریک قرمز» پرداخته است.بخش‌هایی از صحبت‌های حاضرین در این میزگرد را می‌خوانید:

رضا پورحسین:سایکودراما به معنای روان نمایش‌گری است
رضا پورحسین در بخشی از این میزگرد در مورد سایکودرام و پیوندهایش با روانشناسی گفت: «ما یک تکنیکی با نام آینه در روان‌شناسی داریم که در سایکودرام نیز وجود دارد و یکی از کارهای اصلی است. اگر جامعه به جایی برسد که افراد جامعه مثل آینه خودشان را ببیند، رفتارهای خود را تعدیل می‌کنند و این موضوع یک نوع خود تنظیم‌گری به وجود می‌آورد. سایکودرام نیز می‌تواند این کار را انجام دهد. ما یک محتوا و یک مکانیزم داریم. یک زمانی می‌گفتند و در حال حاضر به ویژه در رسانه مطرح می‌شود که مکانیزم، محتوا می‌سازد. با تغییر مکانیزم به سوی بانکداری الکترونیکی شکل مرسوم دزدی در بانک‌ها به گونه کیف قاپی کمتر شده است. در حقیقت مکانیزم محتوا ساخته است. در این مثال، این محتوا و فرهنگ نیست که دزدی را کاهش داده است بلکه تغییر مکانیزم به سوی بانکداری الکترونیکی است که رفتار سارق را کاهش داده است. ما معتقد هستیم که در تعلیم و تربیت و در روانشناسی مکانیزم‌ها محتوا می‌سازند».

او افزود: «در تعلیم و تربیت اسلامی می‌گویند اگر متواضع نیستید متواضعانه راه بروید. این موضوع نشان می‌دهد که ظاهرسازی در رفتار، انسان را شبیه به آن می‌کند. بر عکس آنچه که می‌گویند ظاهر نمی‌تواند باطن را درست کند اما ظاهر از طریق مکانیزم می‌تواند باطن را اصلاح کند. بالاترین مکانیزمی که می‌تواند محتواساز باشد، نماد است و نهایت نماد تحول یافته، هنر است و هنر بالاترین مکانیزم برای ایجاد محتوا است. در «خط باریک قرمز» استفاده از مکانیزم انعکاس که هنگامه قاضیانی آن را بازی می‌کند، نشان داده می‌شود. پس می‌توانیم با استفاده از مکانیزم برای ایجاد محتوا که سلامت روان باشد، استفاده کرد. بالاترین مکانیزمی که می‌تواند محتوا درست کند، هنر است. متاسفانه در روانشناسی ایران، هنر مغفول است اما خود من بسیار به دانشجویان خود می‌گویم اگر به هنر، ادبیات، فلسفه و فیزیولوژی و زیست شناسی نزدیک شوند، در آینده روان‌شناس خوبی خواهند شد».

و در ادامه درباره این‌که مدرسه سایکودرام پیوند بین روان‌شناسی و هنر برای سلامت روان است، اظهار کرد: «لازم است قبل از این‌که درباره سایکودراما توضیح بدهم این نکته را ذکر کنم که زمانی که اتفاقات در ذهن انسان بازسازی می‌شود میزان هیجان منفی آن اتفاق کاهش پیدا می‌کند. در حقیقت توصیف افراد بدون هیجان یعنی ثبات. حال سایکودراما به معنای روان نمایش‌گری است که می‌تواند در آن تغییر رفتار، ذهن و نگرش باشد و لزوما در آن درمان نیست. در روان نمایشگری هم پیشگیری و هم درمان وجود دارد اما وقتی که صرفا به سراغ درمان می‌رویم آنجا باید تراپی هم به سایکودراما اضافه کنیم و سایکودراما تراپی بگوییم. ما ۲ نوع جهت‌گیری در تاسیس این مدارس داریم که باید از بین آن‌ها یکی را انتخاب کنیم. اولین آن مدرسه سایکودرام است که یک مدرسه درمانگرانه مانند مدارس گلاسری آمریکا است که افراد بزهکار وارد آن می‌شود و چون عشق و مسئولیت دریافت می‌کند و از تکنیک‌های نمایشی برای تغییر رفتار آن‌ها استفاده می شود، به خوبی از آن بیرون می‌آیند. دومین آن مدرسه‌ای است که بین سایکو و هنر در زمینه‌های مختلف پیشگیری، ارتقای زندگی عادی و سلامت و بهداشت روان پیوند برقرار می‌شود  و لزوما در آن درمان وجود ندارد. جهت‌گیری ما برای مدرسه سایکودراما بسیار مهم است. من فکر می‌کنم فرزاد خوشدست بالاخره این مدرسه را برپا می‌کند و مدرسه‌ای به وسعتی بیش از آنچه در «خط باریک قرمز» انجام داد».

او با اشاره به این‌که «خط باریک قرمز» باعث می‌شود که بچه‌های کانون اصلاح و تربیت مروج دیگران برای پیدا کردن راه درست باشند، گفت: «در این فیلم عشق از طریق کار به بچه‌ها داده شده و آن‌ها مسئولیت گرفته‌اند. این جهت‌گیری که من عرض کردم بسیار مهم است. اینکه فرزاد خوشدست قصد دارد داستان زندان را در سطح وسیع‌تر دنبال کند یا نه قصد دارد مدرسه‌ای را تاسیس کند که افراد برای موفقیت از هنر استفاده کنند».

محمودرضا رحیمی:با هنر تئاتر می‌توان همه موضوعات را حل کرد
محمودرضا رحیمی در ابتدای صحبت‌های خود با اشاره به این‌که با دیدن «خط باریک قرمز» شوکه شده است، بیان کرد:«احساس می‌کنم در فضای نمایش بسیار ساده می‌توان همه موضوعات را حل کرد چراکه قابلیت، ظرفیت، فرهنگ و…وجود دارد. گاهی با خود فکر می‌کنم چرا ما با وجود مردم خوبی که داریم کاری برای آن‌ها انجام نمی‌دهیم. چرا دروغ در جامعه زیاد شده و سیستم روانی کشور را به نابودی کشانده است؟ چرا دیگر فرق عمل بد و عمل منفعت جویانه که جلوه‌گاه خوبی دارد و درآمدزا است، وجود ندارد. همه ما با دیدن «خط باریک قرمز» می‌توانیم با خود فکر کنیم حالا که ما بیرون از زندان و یا کانون اصلاح تربیت هستیم آدم درستی هستیم؟ آیا تاکنون تصمیم‌های غلط نگرفته‌ایم. آیا در ذهن‌مان خشن نبوده‌ایم؟ به نظر من تنها ایجاد هویت و اعتبار است که می‌تواند روح انسان را تلطیف و از افکار بد دورش کند. چیزی که امروز در حال از بین رفتن است ارزش پول نیست. آن چیزی که از مردم گرفته شده است، اقتصاد نیست بلکه ارزش انسان‌ها است».

او با اشاره به این‌که «خط باریک قرمز» در این بزنگاه کورسویی جذاب را از دل یک سیاهی مطلق بیرون آورده که کالبد شکافی قسمتی از آماسیده‌ترین زخم‌های اجتماعی است، بیان کرد: «هیچ چیز در این زمانه به ما کمک نمی‌کند مگر عشقی که رضا پورحسین درباره آن توضیح داد. در زمانه‌ای که ما در آن زندگی می‌کنیم مرگ، فقر، بزه، جرم‌های کوچک و بزرگ و کارهایی که نباید انجام شود، همه وجود دارد اما ما دیگر نباید از روش تخریب اجتماعی استفاده کنیم چراکه دیگر زمان آن نیست که بگوییم سهم چه کسی در این اوضاع بیشتر است بلکه هریک از ما در اتفاقات به وجود آمده سهمی داریم و مقصر هستیم. این افرادی که ما در «خط باریک قرمز» دیده‌ایم همه فرزندان ایران زمین و بچه‌های ما  هستند و نتیجه اجتماعی هستند که ما در آن زندگی می‌کنیم».

رحیمی در بخش دیگری از صحبت‌های خود با اشاره به این‌که افراد فکر می‌کنند هر عملی که یک فرد انجام می‌دهد به ژن او بازمی‌گردد، اظهار کرد: «ما دروغ، حقه‌بازی و بزه را علت زیبایی‌شناسی تکاملی و جزو پیکره غریزی انسان می‌دانیم. از نظر من خطر غریزی بشر آن زمانی ما را تهدید می‌کند که خود و جرم‌هایمان را توجیه کنیم. پس «خط باریک قرمز» خطی است که همه ما داریم و به راحتی از آن عبور کرده‌ایم. ما همه بزهکار هستیم. ما در ذهن‌مان توجیه‌های خطرناکی را حمل می‌کنیم که ای کاش فقط باعث کشته شدن یک فرد می‌شد، اما ما داریم در ذهنمان همه افراد را می‌کشیم و اعمال قبیح خود را توجیه می‌کنیم. این اتفاق تلخی است که در حال رخ دادن است. بیاییم دوباره تعقل کنیم و ببینیم آیا هنوز وجدانی در ما و یا بیرون از ما برای داوری وجود دارد یا نه. حال به تربیت و تقویت دوباره آن بپردازیم».

فرزاد خوشدست:تئاتر در روان و ذات افراد تاثیر می‌گذارد
فرزاد خوشدست هم در بخشی از این میزگرد عنوان کرد:«:بین روان‌شناسی و هنر به عنوان یک فردی که تجربه کرده‌ام وزن هنر را برای تغییر دادن یا تلطیف کردن بسیار سنگین‌تر دیده‌ام. چراکه فکر می‌کنم تئاتر در روح، روان و ذات افراد تاثیر می گذارد در حالی که روان‌شناسی آن را سیر می‌کند».

کارگردان «خط باریک قرمز» در پایان گفت:«فکر می‌کنم قبل از آنکه بچه‌ها پایشان را از خانه بیرون بگذارند و تبدیل به یک فرد بزهکار بشوند باید چاره‌ای بیندیشیم. همچنین معتقدم بچه‌ها نیاز به یک برون‌ریزی دارند تا خودشان را عریان به نمایش بگذارند. البته نباید این عمل در فضای مجازی اتفاق بیفتد».