هنروتجربه-سعیدحضرتی: کتاب «دور دنیا با هشتاد فیلم» (گزیده‌ی نقد فیلم‌های سینمای جهان ۲۰۱۸-۱۹۲۵) به قلم عزیزالله حاجی‌مشهدی، منتقد فیلم و مدرس سینما از سوی انتشارات تراشه دانش در ۳۳۰ صفحه منتشر شده است. این کتاب گزیده‌ی نقدهای چاپ شده‌ی این منتقد سرشناس است که در طی چهار دهه‌ی گذشته درباره فیلم‌های نام آشنایی از سینمای جهان به نگارش درآمده است. به گفته حاجی‌مشهدی نقدهای دیگری از او قرار است در قالب کتاب دیگری تنظیم وتدوین شود. با او به بهانه انتشار «دور دنیا با هشتاد فیلم» گفت‌وگو کرده‌ایم که در ادامه می‌خوانید.

  • از چه زمانی به فکر جمع‌آوری مجموعه‌ی نقدهای خود درباره‌ی سینمای جهان با عنوان «دور دنیا با هشتاد فیلم» افتادید و ملاک شما برای گزینش نقدها در این کتاب چه بود؟
  • با سپاس و قدردانی از شما برای انجام این گفت وگو، باید بگویم که فکر گردآوری نقد فیلم‌هایی که طی چند دهه‌ی اخیر از من در نشریات مختلف چاپ شده است – دست کم از یک دهه پیش در ذهنم بود و همواره در پی فرصت مناسبی بودم که با وجودهمه‌ی تنگناها و به ویژه مشغله‌ی فراوان، کار انتخاب و تنظیم و تدوین نهایی این کتاب‌ها ( یی مجموعه‌ی چهارجلدی از گزیده‌ی نقد فیلم‌های من در سینمای ایران و یک مجموعه نیز ازنقدهای مربوط به سینمای جهان) را به فرجام برسانم. خوشبختانه در فاصله‌ی دوسال گذشته، هر دو کار به خوبی انجام شد. هرچند، با توجه به بروز شرایط خاص ناشی از همه گیری ویروس کرونا و تغییر شرایط، بسیاری از معادلات معمول و مرسوم به هم ریخت و کارهایی مثل آیین رونمایی کتاب‌ها و معرفی و توزیع مناسب کتاب‌ها، به دلیل همین شرایط ویژه، به درستی انجام نشد.  برای گزینش نمونه‌ی نقد فیلم‌هایی که در این مجموعه چاپ شده است، اصلی‌ترین شرط برایم، گرد آوری نقدهای چاپ شده‌ی من در باره‌ی فیلم‎های خارجی  بود. نکته‌ی دیگر این که با توجه به حجم ۳۳۰ صفحه‌یی کتاب، ناگزیر بودم که آگاهانه حتی برخی از نقدهای چاپ شده  را نیز کنار بگذارم. به همین روی، در نهایت به ۸۰ فیلم رسیدم وانتخاب نام «دور دنیا با هشتاد فیلم » نیز به همین خاطر بوده است. عمده‎ی این نقدها مربوط به حضور من به عنوان منتقد میهمان در برنامه‌های تلویزیونی: «هنر هفتم» ( کار بسیار ارزنده وحرفه‌یی زنده یاد استاد دکتر اکبرعالمی) و «سینما یک» ، «سینما چهار» و …. همچنین برنامه‌های نمایش فیلم در خانه‌ی سینما و یا سایر فیلمخانه‌ها و مراکز فرهنگی هنری مختلف بوده است که گذشته از حضور در آن برنامه‌ها و نقد و بررسی شفاهی، نقد و نظرهایم در باره‌ی همان فیلم‌ها را، بافاصله‎ی زمانی بسیارکوتاهی، در نشریات مختلف نیز به چاپ رسانده بودم.
  • آیا تمام نقدها قبل از این به صورت مکتوب نوشته شده است و در باز نشر آن ها تغییراتی هم داده‌اید؟
  • همچنان که گفته شد، همه‌ی این نقدها، طی سال‌‌های گذشته در نشریات مختلف چاپ شده بود. در این مرحله، برای تدوین نهایی آن‌ها به شکل کتاب و در قالب مجموعه ‌یی از نقدهای برگزیده ، بدون کم ترین تغییری درمحتوای نقد های چاپ شده، تنها به دلیل رسم خط های متفاوت نشریات گوناگون، ناگزیر به حروف نگاری دوباره به شیوه و رسم خط دلخواه خودم بودم تا هماهنگی و یکدستی کل کار حفظ شود.
  • فصل بندی نقدها بر اساس چه ملاکی است و مخاطبان هدف شما چه کسانی هستند و با چه میزان و دانش سینمایی می‌توان از مطالب کتاب بهره برد؟
  • همان گونه که در بخش “سخن آغازین” کتاب آمده است، برای فصل بندی و ترتیب چینش نقدها در کنار هم ، روش‌های مختلفی وجود داشت که شاید مناسب ترین آن‌ها، بدون درنظر گرفتن گونه‌ی فیلم‌ها و مباحث سبک شناختی و تعلق آن‌ها به جغرافیای خاص مثل سینمای اروپا، آسیا، هالیوود و بالیوود و…  تنظیم  و ترتیب فهرست‌بندی نقدها بر پایه‌ی سال تولید فیلم‌ها بوده است. به همین روی، از دورترین زمان تولید این آثار – یعنی از سال ۱۹۲۵ تا ۲۰۱۸ میلادی- نمونه هایی در این کتاب گنجانده شده است. اصلی‌ترین مخاطبان این گونه کتاب‌ها، به طور طبیعی همه‌ی سینما دوستانی هستند که به گنجینه‌ی سینمای جهان و به ویژه به  آثار کلاسیک سینما علاقه نشان می‌دهند. با این همه، به نظر می‌رسد که چنین کتاب‌هایی، به طور طبیعی، مخاطب عام وهمگانی ندارد و بیش‌تر می‌تواند برای دانشجویان رشته‌های سینما و تئاتر وادبیات نمایشی و سایر گروه‌های فرهنگی – هنری پُرجاذبه باشد.
  • آیا نقدهای دیگر شما هم در ادامه‌ی این مجموعه چاپ خواهد شد؟
  • بله ! چرا که هنوز نقد فیلم‌های چاپ شده و نشریافته‌ی دیگری از سینمای جهان دارم که به طور طبیعی باید درقالب کتاب دیگری تنظیم وتدوین شود و به چاپ برسد. امید که در چاپ دوم همین کتاب نیز، کم وکسری‌هایی مثل تدوین نامنامه در بخش پایانی کتاب ( فهرست نام فیلم‌ها و کارگردان ها به فارسی و لاتین) نیز برطرف شود. واقعیت این است که در کارهایی از این دست- یعنی کارهای فرهنگی هنری و نوشتن و قلم زدن – صد البته به شرط تندرستی و آسایش خاطر، به گمان من، چیزی به نام بازنشستگی و از کار افتادگی وجود ندارد.
  • نقدهای شما در این کتاب شامل فیلم‌هایی از سال ۱۹۲۵ تا ۲۰۱۸ میلادی است که در طول چهار دهه‌ی گذشته به نگارش درآمده است. آیا کتاب در برگیرنده فیلم‌های مهم تاریخ سینما است؟
  • عمده‌ی نقد فیلم‌هایی که در این کتاب آمده است به طور نسبی به برجسته‌ترین کارهای سینمای جهان مربوط می‌شود. در واقع، ازسازندگان برنامه‌هایی چون: «هنر هفتم» یا «سینما یک» و «سینما چهار» و… همواره انتظار می‌رفت که فیلم‌های قابل اعتنایی از سینمای جهان را برای پخش و نقد و بررسی انتخاب کنند و به طور معمول در این برنامه‌ها، کم‌تر پیش می‌آمد که فیلم‎‌های نازل و به اصطلاح کم ارزش تجاری و صرفا مُهیّج وسرگرم کننده نمایش داده شود. به همین روی، تنها با نگاهی به بخش کوچکی از فهرست فیلم‎های بررسی شده در این کتاب، با دیدن نام آثارشاخصی چون: «جویندگان طلا» (چارلی چاپلین)، «قاتل» (M) شهری به دنبال یک قاتل میگردد!» (فریتزلانگ)، «کلاغ» ( هانری ژرژ کلوزو) ، «رُم، شهر بی دفاع!» (روبرتو روسلینی، «بدنام» ( آلفرد هیچکاک) ، «دزدان دوچرخه» ( ویتوریودسیکا ) ، «روز جشن» ( ژاک تاتی) ، «زنده باد زاپاتا!» ( الیا کازان) ، «توت فرنگی‌های وحشی» ( اینگمار برگمان) ، «اتللو» ( سرگئی یوتکه ویچ)، «سان ست بلوار» ( بیلی وایلدر) و… می‌توان به اهمیت و اعتبار این آثار در گنجینه‌ی سینمای جهان پی بُرد.

  • اساسا پس از گذشت سالیان نگاه شما چه تغییراتی داشته است؟

راستش را بخواهید، در جریان تنظیم نهایی این نقد فیلم‌ها، برای خودم هم این پرسش مطرح بود که آیا مثلا امروز با فاصله‌ی بیش از ۳۰ یا ۳۵ سال بعد از نوشتن نقدی در باره‌ی فیلم «جویندگان طلا»  یا «توت فرنگی‌های وحشی»  و…. اگر قرار باشد که در باره‌ی این فیلم‌ها چیزی بنویسم، نگاه من چه قدر متفاوت خواهد بود؟ واقعیت این است که  باید بگویم حتی امروز هم با دیدن چندین و چند باره‎‌ی این آثار، بعید می‌دانم که در بررسی این فیلم‌ها، با تفاوت معنا داری در نگاه و دیدگاهم رو‌به‌رو بشوم. به بیان دیگر، هنوز هم با همان دلشیفتگی گذشته و دوران جوانی‌ام به این گونه آثار به عنوان جاودانه‌های سینمای جهان نگاه می‌کنم.

  • لطفا اگر ممکن است، کمی هم در باره‌ی مقدمه‌ی خاص این کتاب که با عنوان «گُل گشت» به قلم خسرو دهقان به نگارش در آمده است و این که کتاب را به دخترتان تقدیم کرده‌اید، توضیح دهید.
  • راستش را بخواهید ، “خسرو دهقان” منتقد نام آشنا و دوست داشتنی سینمای ایران، همیشه برای من شخصیتی قابل احترام بوده است. او با همه‌ی شوخ طبعی‌های ذاتی‌اش، در ابراز نظراتش بسیار جدّی، واقع بین، نکته یاب و دقیق است. مقدمه‌یی که به سبک و شیوه‌ی ویژه‌ی خودش در سرآغاز کتاب «دور دنیا با هشتاد فیلم » نوشته است، بی‌تردید تا همیشه برایم بسیار دوست داشتنی و دل‌انگیزخواهد بود .
  • …. و اما این که چرا کتاب را به دخترم ” شادی ” تقدیم کرده‌ام، باید بگویم که  بی‌تعارف، تنها به این خاطر بوده است که من در همه‌ی سال‌های نوشتن، تدریس و حضور در مجامع مختلف فرهنگی هنری، همواره از بودن درکنار دانشجویان و نیروهای جوان، انگیزه و توانی تازه بر گرفته‌ام و پیوسته از نگاه‌های نواندیشانه‌ی آنان به وجد آمده‌ام. به همین روی، این کتاب را به احترام همه‌ی دوستان جوان خودم، به یکی از نزدیک‌ترین نمونه‌هایی که می‌شناختم ، یعنی به دخترم “شادی” که خوشبختانه از خود من هم پُرکارتر است،  پیشکش کرده‌ام. به کسی  که  هم زحمت طرّاحی بسیار گویا و زیبای جلد این کتاب را کشیده است و هم  نوجویی‌ها و نکته یابی‌هایش در نقد فیلم، برایم به راستی امید بخش بوده است و بی‌سبب نبوده است که باورقلبی‌ام را در دو سه جمله‌ی کوتاه: “پیشکش به : دختر نازنینم – شادی-  منتقد جوانی که در نقد و بررسی آثار سینمایی، با کند وکاوهای تیزبینانه‌اش، همواره موشکافی‌ها و نکته یابی‌های رشک برانگیز و دلشاد کننده‌یی دارد.” در طلیعه‎ی کتاب، گنجانده‌ام.