هنروتجربه-سعیدحضرتی: محمدرضا صاحبی، دانش‌آموخته کارگردانی مستند از موسسه کارنامه ساخت فیلم کوتاه «خاطره‌ساز»، مستندهای «برای ایران» و «سمفونی ژن‌ها» و مستندهای دیگر صنعتی به سفارش نهادهای دولتی و خصوصی را در کارنامه خود دارد. صاحبی دو مستند با نام‌های «قرنطینه در مرداد» و «شهر من» را در مرحله تدوین دارد. «رم- شهبازان» در سال ۲۰۲۰ عنوان منتخب جشنواره Prisma Film Awards و فینالیست جشنواره Roma CinemaDoc را کسب کرد. کارگردان مستند «رم شهبازان» در این گفت‌وگو درباره ساخت این مستند و جذابیت‌ها و سختی‌های کار می‌گوید.

محمدرضا صاحبی کارگردان مستند «رم شهبازان» درباره چگونگی همکاری و ساخت مستند «رم شهبازان» به سایت هنروتجربه گفت: با نرگس صفری، تهیه‌کننده مستند «رم شهبازان» پیش از این همکاری در پروژه‌ دیگری داشتیم. موضوع راه آهن سراسری ایران را ایشان با من در میان گذاشت و گفت محمد محسنیان، پژوهشگر این پروژه سالها درباره راه آهن سراسری ایران مطالعه و تحقیقات داشته است. جلسه‌ای سه نفره با نرگس صفری و محمد محسنیان گذاشتیم. من در ابتدا اطلاعی راجع به راه آهن سراسری نداشتیم و وقتی تاریخچه راه آهن سراسری و همکاری بین‌المللی درباره اجرای آن را شنیدم کنجکاو شدم و تصمیم به فراهم کردن مقدمات محتوایی و آغاز کار گرفتم.

کارگردان مستند «سمفونی ژن‌ها» با اشاره به اینکه راه آهن سراسری ایران در دوران رضا شاه ساخته شد و تهران را طریق بندر ترکمن امروزی به دریای خزر و از طریق بندر شاهپور به خلیج فارس متصل می‌کند، افزود: پس از پیوستن به این پروژه من هم‌ شروع به تحقیق کردن کردم. موضوع راه آهن موضوع گسترده‌ای است که اجرای آن ۱۰ سال طول کشیده است. اگرچه پیشینه احداث و بهره‌برداری نخستین راه‌آهن در ایران به دوره قاجار و سال ۱۲۲۷ خورشیدی می‌رسد که بقایای آن همچنان در مسیر رشت به پیربازار با یک لوکوموتیو بخار در محوطه اداره کل بنادر استان گیلان وجود دارد؛ تحقق کامل این آرزوی ملی تا سال ۱۳۰۶ به طول انجامید.

وی با اشاره به گستردگی موضوع راه آهن اضافه کرد: برای ساخت «رم شهبازان» باید خط سیر متمرکزتر و روایت محدودتری را انتخاب کنیم. بنابراین برای انتخاب خط اصلی داستان در دل همه ماجراهای راه آهن، محمد محسنیان منابعی به من معرفی کرد و شروع به مطالعه کردم و در نهایت قصه سازندگان ایتالیایی راه آهن که برای این پروژه به ایران آمدند و کار کردن پیمانکاران ایتالیایی که ویژگی‌های متمایزی در راه آهن سراسری داشت برای ساخت مستند انتخاب شد‌. بعد از انتخاب و متمرکز شدن روی این قصه جلسات زیادی برگزار کردیم.

این مستندساز با بیان اینکه تعداد راش‌های گرفته شده بسیار زیاد است اظهار کرد: نگاه تهیه‌کننده و محمد محسنیان به راه آهن سراسری نگاه بزرگ‌تری است و فعالیت آنها در این حوزه گسترده‌تر از آن چیزی است که در «رم شهبازان» به آن پرداخته‌ایم. بنابراین وقتی مقدمات سفر فراهم شد که سختی‌های خاص خودش را هم داشت، تصمیم گرفتیم تصویربرداری کار را هم بزرگ‌تر از ساخت این مستند و قصه آن انجام بدهیم و در نهایت از دل بخشی از این تصویرها، «رم شهبازان» ساخته شد. مجموعه بزرگی از راش‌ها از راه آهن سراسری ایران داریم که در این فیلم استفاده نشده و شاید در پروژه‌های بعدی از آن استفاده کنیم و از جنبه‌های دیگری به راه آهن سراسری یپردازیم‌. مدیر فیلمبرداری مستند بر عهده داوود عباسی بود. با عباسی پیش از این در پروژه‌های صنعتی کار کرده بودم و پیشنهاد من بود که در این مستند هم حضور داشته باشد.

کارگردان فیلم کوتاه «خاطره‌ساز» تصریح کرد: یکی از دغدغه‌هایی که در زمان ساخت «رم شهبازان» داشتیم این بود که جدای از اطلاع‌رسانی فیلم و صرف‌نظر از مخاطبی که دغدغه او تاریخ ایران و راه آهن است، بتوانیم قصه و روایت جذابی را برای مخاطبین گسترده‌تری که سینما را دوست دارند بیان کنیم. به همین خاطر «رم شهبازان» را با نگاه روایت‌گری و قصه‌گویی ساختیم و اساسا به این دلیل سراغ داستان آدم‌ها رفتیم که فکر کردیم این موضوع مخاطب بیشتری را جذب می‌کند و توجه بیشتری به موضوع راه آهن سراسری ایران از این طریق جلب می‌شود.

کارگردان مستند «برای ایران» با اشاره به اینکه راجع به راه آهن سراسری ایران افسانه‌ها و داستان‌هایی گفته شده که به لحاظ تاریخی سند و اعتباری ندارند، اضافه کرد: بیشتر این افسانه‌ها حول شخصیت رضا شاه بوده است. رضا شاه در برهه‌ای از تاریخ ما پررنگ بوده و توجهات زیادی را درباره رفتار و نوع تعامل او با آدم‌هاجلب کرده و خیلی ازین افسانه‌ها حول تعامل رضا شاه با کارفرماها و مهندسین شکل گرفته است. مثال پل ورسک یکی از بارزترین افسانه‌هایی است که تا امروز هم گفته می‌شود که رضا شاه، پیمانکار را مجبور می‌کند زیر پل بایستد تا قطار رد شود و به این صورت مشخص شود آن پیمانکار چقدر کارش را درست انجام داده است. مثال‌های زیادی دیگری در سراسر ایران درباره راه آهن وجود دارد اما طی پژو‌هش‌هایی که محمد محسنیان هم واکاوی زیادی کرده، هیچگونه سند و مدرکی دال بر صحت این اظهارات وجود ندارد.

یکی از نکاتی که در مستند «رم شهبازان» برای من بسیار جالب بود و دلم می‌خواهد کسانی که فیلم را می‌بینند این حس برایشان به وجود بیاید، موضوع تعهد کاری و مسئولیت‌پذیری پیمانکاران راه آهن سراسری است که در فیلم به آن اشاره می‌شود. اشخاصی که به جز مسئولیت‌های خود از جان و دل برای به سرانجام رسیدن پروژه تلاش کردند. حس مسئولیت‌پذیری آنها می‌تواند الگوی بسیار خوبی برای همه ما باشد.

کارگردان مستند «قرنطینه در مرداد» درباره این پرسش که ساخت مستندهای صنعتی چه کمکی به او برای ساخت «رم شهبازان» کرده بیان کرد: ده سالی است که به ساخت مستندهای صنعتی مشغول هستم و این فعالیت‌ها کمک زیادی به من کرد به این خاطر که موضوع راه آهن هم موضوع صنعتی است و در واقع این جنس مستندها که بیشتر پژوهش‌ محور و داده‌ محور هستند و قرار است علاوه بر اینکه داستانی را روایت می‌کنند و مخاطب را با قصه‌گویی همراه می‌کنند، اطلاعات صنعتی و تاریخی به مخاطب بدهد و من با این جنس مستندها آشناتر بودم. به همین دلیل ساخت «رم شهبازان» تجربه دلپذیری برای من شد.

محمدرضا صاحبی در انتها گفت: یکی از نکاتی که در مستند «رم شهبازان» برای من بسیار جالب بود و دلم می‌خواهد کسانی که فیلم را می‌بینند این حس برایشان به وجود بیاید، موضوع تعهد کاری و مسئولیت‌پذیری پیمانکاران راه آهن سراسری است که در فیلم به آن اشاره می‌شود. اشخاصی که به جز مسئولیت‌های خود از جان و دل برای به سرانجام رسیدن پروژه تلاش کردند. حس مسئولیت‌پذیری آنها می‌تواند الگوی بسیار خوبی برای همه ما باشد.