هنروتجربه- سپیده شریعت رضوی: شاهین شجری کهن می گوید «رنج زیر پوست» علاوه بر صداقتش در خود ویرانگری و خود افشاگری امتیاز مهمتری دارد و آن این است که می‌تواند گوشه‌ای از تلخی‌ها و واقعیت زندگی طبقات فرودست روستایی را در پنهان‌ترین گوشه‌های گیلان چندساله گذشته و امروز به تصویر بکشد و پرده از واقعیت کنار بزند.

علاوه بر صداقتش در خود ویرانگری و خود افشاگری امتیاز مهمتری دارد و آن این است که از نظر من می‌تواند گوشه‌ای از تلخی‌ها و واقعیت زندگی طبقات فرودست روستایی را در پنهان‌ترین گوشه‌های گیلان چندساله گذشته و امروز به تصویر بکشد و پرده از واقعیت کنار بزند.

به گزارش سایت «هنروتجربه»، مستند اتوبیوگرافی «رنج زیر پوست» ساخته محسن جعفری‌راد به تهیه‌کنندگی مهدی مطهر مدتی است که در سینماهای «هنروتجربه» روی پرده رفته است.

محسن جعفری‌راد اولین تجربه ساخت مستند بلند خود را با «رنج زیر پوست» پشت سر می‌گذارد و ۹ سال برای ساخت این مستند تلاش کرده است.

«رنج زیر پوست» از معدود مستند‌هایی است که یک منتقد شناخته شده، درباره خانواده خودش روایتی افشاگرانه ارایه کرده است.

اکران این مستند بهانه‌ای شد تا با شاهین شجری‌کهن منتقد سینما به گفتگو بنشینیم که در ادامه می‌خوانید.

وی در گفتگو با سایت «هنروتجربه» در ابتدا با اشاره به یکی از ویژگی‌های «رنج زیر پوست» بیان کرد: خودافشاگری و پرهیز نکردن فیلمساز از بازنمایی واقعیت‌های تلخ و حتی زننده زندگی واقعی‌ یکی از ویژگی‌های این مستند است البته این الگویی است که در ادبیات و سینما نمونه‌های متعددی دارد مانند کتاب «اعترافات» ژان ژاک روسو که به قصد بازنمایی عریان، بدون سانسور و تعمیر نشده یک روح انسان واقعی نگاشته شده است. اهمیت این کتاب به این است که تلاش می‌کند یک آدم واقعی را با تمام گرایش‌ها، پستی‌ها، دروغ‌ها، ضعف‌ها و ناتوانی‌ها به تصویر بکشد و خود را انکار یا اتلاف در روایتی که انجام می‌دهد، نکند.

این منتقد سینما ادامه داد: نمونه رمان‌ها و فیلم‌های اتوبیوگرافیک بسیار زیاد است به ویژه در دوران حاضر بسیار خودافشاگری و خود عریانگری مُد شده است البته این تنها ویژگی «رنج زیر پوست» نیست چه بسا اگر تنها ویژگی‌اش بود شاید کافی نبود اینکه کسی بدون ترس از قضاوت دیگران از خود و خانواده‌اش و ریشه‌های فرهنگی و قومیتی‌اش روایت کند.

به گفته شجری‌کهن، امتیاز بزرگتر و یا آنچه که باعث می‌شود این مستند تبدیل به اثری تکان‌دهنده شود و تماشای آن یک تجربه حسی سنگین را برای مخاطبان به ارمغان آورد، نمایش سویه‌ای از تلخی‌ها و رنج‌های زندگی زنان، البته مردان و خانواده‌های روستایی شمال ایران است.

وی با بیان اینکه شخصیت‌هایی که در «رنج زیر پوست» معرفی می‌شوند نماینده طیف بزرگتری از همگنان خود هستند، مطرح کرد: به عنوان مثال مادر سختی کشیده‌ای که همه عمر کار کرده است و به اصطلاح در سرش زده‌اند، نمونه‌ای میلیون‌ها زن گیلانی است که در کنار زندگی با همسران خشنی که بیرون از خانه خوش‌اخلاق و اجتماعی بوده‌اند اما در داخل تبدیل به افرادی دیکتاتور می‌شدند، در مزرعه کارکرده‌اند.

این منتقد سینما افزود: «رنج زیر پوست» علاوه بر صداقتش در خود ویرانگری و خود افشاگری امتیاز مهمتری دارد و آن این است که از نظر من می‌تواند گوشه‌ای از تلخی‌ها و واقعیت زندگی طبقات فرودست روستایی را در پنهان‌ترین گوشه‌های گیلان چندساله گذشته و امروز به تصویر بکشد و پرده از واقعیت کنار بزند.

شجری‌کهن درباره تاثیر اینگونه مستندها روی مخاطب عنوان کرد: هیچ سنجه مطمئن قابل قبولی وجود ندارد که ما بر اساس آن متوجه شویم که این مستند چه قدر اثرگذار بوده است اما نکته‌ای که وجود دارد این است که ما در یک جامعه متکثر و رنگارنگ زندگی می‌کنیم و در سرزمین و روزگار ما آنقدر طیف‌ها، قشرها، طبقات، شکل‌ها و فرم‌های فرهنگی متعدد و متفاوت در کنار هم زندگی می‌کنند که گاهی اوقات ما این تصور غلط برایمان ایجاد می‌شود که همه جامعه مثل خود ما هستند.

وی ادامه داد: من و شمایی که در یک شهر بزرگ و به لحاظ فرهنگی در منطقه رشدیافته‌تر زندگی می‌کنیم، یادمان می‌رود که در جامعه ما روستاهایی وجود دارد که افرادی با فرهنگ بسیار پایین و معضلات اجتماعی بسیار بالا زندگی می‌کنند. آثاری مانند «رنج زیر پوست» شاید این فایده را داشته باشد که توجه ما را به گوشه‌های تاریک جامعه جلب کنند تا یادمان بیاید که جامعه تنوع و رنگارنگی زیادی دارد و در آن زن‌های سختی کشیده و بی‌پناهی که راه به جایی ندارند، ارگانی از آن‌ها حمایت نمی‌کند و…حضور دارند.

این منتقد سینما تاکید کرد: اینگونه از مستندها می‌توانند صدای افرادی باشند که خود صدا ندارند چون رسانه‌ای در اختیارشان و همه رسانه‌ها در اختیار سلبریتی‌ها و افرادی‌ست که صدای بلندتری دارند. یک زن جوان بی‌سرپرست یا به ویژه بدسرپرست در گوشه‌ای از روستای این کشور صدایش به کجا می‌رسد شاید امثال فیلم‌هایی مانند «رنج زیر پوست» نورافکن را سمت زندگی‌های ما برگردانند و این تلنگر را به ما بزنند که ۲ قدم آن سو تر افرادی هستند که بر سر بدیهی‌ترین چیزهایی که حق طبیعی انسان است، می‌جنگند و دائما شکست می‌خورند.

شجری کهن معتقد است زنانی در «رنج زیر پوست» دیده می‌شوند که ۶۰ سال لب فرو دوخته و در سکوت صبوری و تحمل کرده‌اند. هنوز در گوشه و کنار کشور دخترانی هستند که کتک می‌خورند و حتی به زور ازدواج می‌کنند متاسفانه هیچ سیستم اجتماعی از آن‌ها حمایت نمی‌کند و این بی‌پناهی در اقشار فرودست هنوز موضوعیت دارد.

وی با بیان اینکه برای جامعه‌ای که ادعای پیشرفت و درجه یک بودن در عرصه‌های مختلف می‌کند، غم‌انگیز است که عروس نوجوانی پس از چند ماه دست به خودسوزی بزند، گفت: ما متاسفانه تحمل همین آثار را هم نداریم و بعد با گفتن اینکه این فیلم‌ها تند و تلخ است، آن‌ها را راهی بایگانی می‌کنیم اما این معضلات وجود دارد و نمی‌توان منکر آن شد.

این منتقد سینما در ادامه با اشاره به اینکه جسارت بیش از آنکه یک الگوی ثابت و قابل توصیه باشد، یک بحث تئوریک اخلاقی است، اظهار کرد: جسارت به روحیه فیلمساز باز می‌گردد و اینکه نظرش درباره فاصله‌گذاری بین شخصیت حقیقی و پرسونای هنری چیست؟ برخی از فیلمسازان اصلا نمی‌خواهند رد و نشانی از خودشان در آثارشان باشد حتی پرهیز دارند از اینکه عکسی از آن‌ها دیده شود اما برخی می‌گویند من در اثرم آمیخته‌ام و نورافکن را به سمت خودشان می‌گیرند این ۲ نظریه است و هیچ‌کدام را نمی‌شود به عنوان نظریه درست‌تر توصیه کرد.

شجری‌کهن افزود: اما طبیعتا جسارت در بیان واقعیت‌ها بدون سانسور معمولا در جامعه‌ای که در چند سطح گرفتار سانسور است، جذاب و کمیاب است و هر آنچه که کمیاب، خلاف عادت و رفتار عمومی باشد، جاذبه‌ای دارد.

وی با بیان اینکه ما در چند سطح هم خودسانسوری می‌کنیم و هم سانسور می‌شویم، عنوان کرد: یکسری الزامات اجتماعی و فرهنگی باید رعایت شود و افراد حتی در صفحه شخصی خود در فضای مجازی به لحاظ شخصیتی نمی‌توانند خود را عریان کنند و مجبورند مواردی را رعایت کنند پس طبیعتا زمانی که فیلمساز خود را مستقیم بیان می‌کند، جذاب است و امتیازی را به اثر اضافه می‌کند از سوی دیگر در آثار تجسمی و آثاری که نمادین هستند و وجه استعاری پُررنگتری دارند، منِ نویسنده، منِ مولف و منِ هنرمند پنهان‌تر می‌ماند.

این منتقد سینما درباره طولانی بودن زمان فیلمبرداری و تدوین «رنج زیر پوست» بیان کرد: برخی دوستان معتقدند فیلمبرداری مقدمه ساخت فیلم است و فیلم‌ روز میز تدوین ساخته می‌شود. نسل بزرگان دهه ۱۹۴۰ و پس از جنگ جهانی دوم به بعد کسانی مانند ویلیام وایلر، جان فورد و… نه تنها در کارگردانی، دکوپاژ و انتخاب تکنیک‌ها صاحب سبک بودند بلکه در تدوین نیز ایده داشتند و فیلم را در تدوین می‌ساختند از سوی دیگر کارگردانانی مانند کوئنتین تارانتینو، ترنس مالیک و… صاحب سبک بصری در اجرا هستند به عنوان مثال ترنس مالیک در یک زمان خاصی با نام «زمان طلایی» که ساعت بین بعد از ظهر و غروب اثرش را فیلمبرداری می‌کند.

شجری‌کهن ادامه داد: بدین موضوع اشاره کردم تا بگویم بسیاری از فیلم‌ها در بالاترین سطح سینمای جهان روی میز تدوین شکل می‌گیرند. تدوین یعنی انتخاب، به تکامل رساندن ایده و یا تغییر مسیر. درباره «رنج زیر پوست» وجوه تکنیکی و بصری و کیفیت‌ فیلمبرداری مهم نیست بلکه آنچه اهمیت دارد ایده و جسارت در بازنمایی گوشه‌های سرگذشت فیلمساز و روابط پنهانی نسل‌های مختلف خانواده‌اش است. در حقیقت این مستند بر ایده، شخصیت‌ها، وجود دراماتیک، قصه‌ای که روایت می‌شود و احساسات انسان‌ها متکی است.

وی در پایان خاطرنشان کرد: مشخص است که «رنج زیر پوست» راش‌های فراوان داشته و در نهایت با تدوین به ترکیب حال حاضر رسیده است. من فکر می‌کنم فیلمساز با راش‌های گرفته شده و تغییر زاویه دید بتواند مستند دیگری بسازد که قهرمانش پدر و مادر نباشند.