هنروتجربه، مریم شاه‌پوری: روزی روزگاری درخواست از تماشاگران برای دیدن یک مستند مثل این بود که از آن‌ها بخواهید تکالیف‌شان را انجام بدهند یا سر میز، کلم بروکلی‌شان را بخورند! البته که برای آن‌ها خوب بود ولی احتمالاً چندان لذتی نمی‌بردند.

مستندهای اولیه اغلب موضوع‌های ثقیلی داشتند و خشک و سرراست و خبری بودند؛ اما به‌تدریج فیلم‌سازان حال‌وهوایی سینمایی‌تر به آن‌ها بخشیدند و داستان‌گویی را هم پویاتر کردند. در سال ۱۹۲۲ «نانوک شمالی»/ Nanook of the North اولین مستند بلندی شد که عناصر ساختگی و نوعی از میزانسن را در این ژانر به کار گرفت (هرچند در آن روزگار فیلم‌ها به‌روشنی امروز به مستند و داستانی تقسیم نشده بودند). دهه ۱۹۶۰ سینمای مستقیم و سینما وِریته را با خود آورد و سبک «همچون مگسی روی دیوار» برادران مِیزلِز، رابرت درو، دی. اِی. پِنه‌بِیکر و خیلی‌های دیگر. در دهه‌های ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰ تلویزیون کابلی آثار مستند را در معرض دید انبوهی از تماشاگران قرار داد و در اوایل ۲۰۰۰ فیلم‌هایی مثل «فارنهایت ۱۱/۹»/ Fahrenheit 9/11، «رژه پنگوئن‌ها»/ March of the Penguins و «حقیقت ناخوشایند»/ An Inconvenient Truth به موفقیت‌هایی در گیشه دست پیدا کردند. با وجود این، ژانر مستند روی‌هم‌رفته مثل فرزندخوانده‌ای بود در خانواده بزرگ هالیوود… تا این روزگار.

با ابداع پخش مجازی و آنلاین (و هجوم سرمایه‌ای که با آن آمد) سریال‌ها و مستندهای بلند، امروز درست مثل فیلم‌های داستانی در همه جا دیده می‌شوند و به رسمیت شناخته شده‌اند؛ و کمپانی‌هایی چون نتفلیکس، هولو، آمازون و یوتیوب، درها را برای آثار فیلم‌سازان مستعد جدید و کهنه‌کاران گشوده‌اند و گستره و تعداد این تولیدها نیز بزرگ‌تر و بیش‌تر از هر زمان دیگری شده است؛ تا تماشاگران بتوانند هر نوع داستان مستندگونه‌ای را که می‌خواهند، در هر زمانی، تماشا کنند.

نتفلیکس از همان ابتدای کارش به عنوان تولیدکننده آثار اریژینال در سال ۲۰۱۳ حواسش به آثار مستند بود و اولین مستند بلند مهمی که خرید، «میدان»/ The Square بود درباره بهار عربی و انقلاب سال ۲۰۱۱ مصر، که نخستین نامزدی اسکار را در ۲۰۱۴ برای نتفلیکس به ارمغان آورد. لیسا نیشیمورا، نایب رییس نتفلیکس در بخش فیلم مستقل و مستندهای بلند می‌گوید: «ما همیشه به این قالب باور داشتیم. مستندها امروز درست مثل فیلم‌های داستانی در اختیار عموم تماشاگران قرار دارند و این حقی است که سال‌ها از آن‌ها دریغ شده بود. در گذشته چالش اصلی، واقعاً در سازوکار پخش بود که چندپاره و متناقض بود؛ و شرایطی را به وجود آورده بود که تماشاگران بالقوه‌ای که این دست داستان‌ها را دوست داشتند برای تماشای آن‌ها با موانعی روبه‌رو بودند.»

وقتی خریداران بیش‌تری پا به بازار مستندها گذاشتند، پولی که در اختیار فیلم‌سازان قرار گرفت بیش‌تر شد تا این پرش چشمگیر دستمزدها برای شماری از مستندسازان حکم تور ایمنی را پیدا کند و آن‌ها بتوانند به نوآوری‌های خود ادامه دهند.

  • ادی مورفوت، ورایتی