هنروتجربه- عزیزالله حاجی مشهدی: به انگیزه ی برگزاری دومین دوره ی ” نگاهی بر سینمای چین”  که به همت موسسه ی هنروتجربه سینمای ایران و سفارت چین در ایران از ۲۴ تا ۳۰ مهرماه ۱۴۰۰ در خانه ی هنرمندان ،جریان دارد، در این یادداشت نگاهی کلی وگذرا به سینما چین خواهیم داشت. سینمایی که  به ویژه در دودهه ی اخیر ، با ورود به سده ی ۲۱ میلادی ، به گواهی نمونه های ارایه شده و موفقیت هایی که در بسیاری ازجشنواره های معتبر جهانی و در رویدادهای شناخته شده ی بین المللی همچون جایزه اسکار و… به دست آورده ، به راستی  رشد و توسعه ی چشمگیری داشته  است.

زمانی که از “سینمای چین” ( Cinema of China  ) سخن گفته می شود، باید بپذیریم که با توجه به پیوندها و مناسبات فرهنگی ، اجتماعی و سیاسی و اقتصادی ، چین با تایوان و هنگ کُنک،گویی  همزمان با سه حوزه ی فیلمسازی چینی زبان سر و کار داریم. به ویژه که در مواردی، حتی با فیلمسازانی رو به رو می شویم که در چین به دنیا آمده اند  اما در هنگ کنک بزرگ شده اند ! به همین روی ، ناگزیریم که در این نگاه اجمالی ، فارغ از این جزیی نگری ها، به سینمای چین بپردازیم.

اگر سال ۱۸۹۶ را نقطه ی آغاز معرفی سینما به چین بدانیم ، کم تر از یک دهه ، نخستین فیلم چینی با عنوان “نبرد دینگ جون شان” در سال ۱۹۰۵، ساخته و پرداخته شد و سنگ بنای سینمای چین  در “شانگهای” بنیاد نهاده شد. بسیاری از شواهد نشان می دهد که رونق جدی سینما در چین در دهه ی۱۹۳۰میلادی  رخ داده است. بروز برخی رویدادهای ناخواسته همچون اشغال شهر شانگهای( در دلتای رود یانگ تسه ) در خاک چین از سوی نیروهای ژاپن در ماه نوامبر ۱۹۳۷میلادی  ، به روند طبیعی سینمای چین آسیب جدی زد و صنعت فیلمسازی در شانگهای که به عنوان مرکز فیلمسازی  چین به شمار می آمد،  به گونه یی آشکار از رونق افتاد و بسیاری از فیلمسازان ناگزیر به هنگ کُنگ و جاهای دیگر پناه بردند.  با توجه به ساختارهای سیاسی چین ، به طور طبیعی ، سینماگران نیز باگرایش های جنبش چپ، فیلم می ساختند و از ظرفیت های موجود در زبان سینما  برای بیان دیدگاه های سیاسی و حزبی خود بهره می بردند وحتی در برخی آثار ساخته شده در همان دهه ها نیز به روشنی می توان به  نشانه های  آشکاری از برخوردها و اختلاف نظرهای شدید میان کمونیست ها و ملّی گرایان چینی ، در آینه ی فیلم های ساخته شده ، پی بُرد. در واقع از توانمندی های موجود در رسانه ی بسیار جذاب، سرگرم کننده و درعین حال آموزنده و موثر سینما ، به سود برنامه های سیاسی و حزبی  بهره می بردند. نگاه جزیی نگرانه تر به سینمای چین، نیازمند بررسی دقیق تر و دامنه دار تری است.

با این همه به اجمال می توان گفت که از سال ۱۹۴۹ پس از تسلط کمونیست ها بر چین ، نقطه ی عطف مهمی در سینمای چین ثبت شد و با نظارت مستقیم دولت و با بودجه ی دولتی ساخت و تولید فیلم هایی با موضوع های اجتماعی با تاکید بر حضورشخصیت هایی از قشر کارگران ، کشاورزان و سربازان آغاز شد . آثاری که زیر چتر سینمای انقلابی –در بنیاد فیلم ملی- با نگاهی واقع گرایانه و برمبنای اندیشه های سوسالیستی ساخته و پرداخته می شدند.چنین جریانی نزدیک به دو دهه به درازا کشید  و با آغاز جریان انقلاب فرهنگی در چین  بود که تلاش های تازه با هدف نوآوری و پرهیز از تکرار ساختارهای کلیشه شده در دو دهه ی گذشته آغاز شد. شاید به گونه یی بتوان سال های میانه ی دهه ۸۰ میلادی را نقطه ی عطف تازه یی برای دگرگونی های قابل اعتنا در سینمای چین به حساب آورد. از سوی دیگر ، نقطه ی عطف جدی تر در سینمای چین را باید از زمان پیدایش نوگرایی های عملی و گسترده در میان سینماگران چین از سال ۱۹۸۴ به حساب آورد. چرا که با فاصله ی کمی ، در سال ۱۹۸۷ مسئولیت تولید فیلم ها و حتی تامین بودجه ی ساخت و تولید آثارسینمایی نیز برعهده ی استودیوهای فیلمسازی گذاشته شد و رفته رفته ساخت فیلم های شادی بخش و سرگرم کننده با رویکردی تجاری رواج یافت. اگرچه نباید از یاد بُرد که نظارت های پنهان و آشکار مسئولان سینمای انقلابی، هنوز هم در شکل هایی تازه در حوزه های تولید ، پخش و نمایش و صد البته ممیزی فیلم ها، زیر نظر عوامل “وزارت تبلیغات” و ” وزارت فرهنگ” ادامه یافت.

سینمای چین نیز همچون سینمای شوروی سابق در نخستین دهه های شکل گیری و رونق تدریجی خود ،آشکار درخدمت رهبران سیاسی و اهداف حزبی بود. شاید در واپسین دهه های قرن بیستم و به ویژه در همین یکی دو دهه ی آغاز سده ی بیست و یکم میلادی است که با توجه به تغییر رویکردهای سیاسی- اقتصادی و رشد و توسعه ی پُرشگفت چین درحوزه های بازاریابی جهانی و رواج تجارت الکترونیک و رونق زندگی شهروندان چینی ، این کشور حتی در رشد بی سابقه ی ساخت تالارهای نمایش فیلم نیز درجهان پیشتاز شد. به گونه یی که گفته می شود حدود ۴۰ درصد از کل تالارهای نمایش فیلم جهان در کشور چین  وجود دارد! با توجه به همین نکته و اقبال همگانی مردم از سینما و افزایش طبیعی میزان فروش فیلم ها ، چنان فضایی ایجاد شده است که به گواهی آمارهای رسمی ،گویی دوران یکّه تازی سینمای آمریکا و هالیوود به پایان رسیده و هم اکنون تولیدات پُرتنوع سینمای چین – از نوع فرهنگی هنری گرفته تانمونه های سرگرم کننده و حادثه پرداز و هیجان انگیز ویا  فیلم های مرتبط به هنرهای باستانی و رزمی – با پرهیز آگاهانه از کلیشه های رایج در سینمای هالیوود وبا استفاده ازبرخی نوآوری های خاص خود فیلمسازان چین ، در بازار فروش، در رده های بالای جدول جای دارند.( برای نمونه با نگاهی به جدول۱۰ فیلم پرفروش جهان در سال ۲۰۲۱ میلادی( منبع : گزارش میلاد جلیل زاده ، روزنامه فرهیختگان – ۲۳اسفند ۱۳۹۹) با وجود همه گیری  بیماری کوید ۱۹ در جهان ،  به خوبی نشان می دهد که تعداد ۸ فیلم پُرفروش، فیلم های  رتبه ی اول تا ششم  و فیلم های رتبه ی هشتم و دهم  دراین جدول به کشور چین و تنها ۲ فیلم در ردیف های ۷ و ۹ جدول به کشورهای آمریکا و هند ( تامیل)  تعلق دارد!

شواهد موجود به خوبی نشان می دهد که صنعت فیلمسازی در چین ، به موازات تغییر رویکرد چینی ها در مناسبات بین المللی ، در مسیری تازه و متفاوتی پیش می رود و کسب موفقیت های برخی از فیلمسازان صاحب نام همچون : ” جان وو” ( سازنده ی فیلم : تغییر چهره Face Off) ، ” آنگ لی” ( برنده ی اسکار و سازنده ی فیلم های : “ببر خیزان ، اژدهای پنهان”  ،”کوهستان بروکبک “– ۲۰۰۵ و” زندگی پی” (Life of  Pi) تولید سال ۲۰۱۲،” ژانگ ییمو” (سازنده ی فیلم های : قهرمان  و فانوس قرمز و”سایه” با مضامین مربوط به چین قدیم)، “تیان ژوانگ ژوانگ ” ( سازنده ی فیلم ” اسب دزد ) و “چن کایگه” ( سازنده ی فیلم امپراتور و آدمکش-  ۱۹۹۸ ) وده ها فیلمساز دیگر، چنین ادعایی را به اثبات می رساند. انتخاب ۷ فیلم قابل  اعتنا از فیلمسازان چین ، آثاری چون فیلم های: ” سایه ” و ” بازگشت به خانه” ( ساخته ی ژانگ ییمو)،” پرواز با دُرنا” ( ساخته ی لی روی جون) ، ” آدمکش” ( ساخته ی هو شیائو- شین) ،”آواز ققنوس ” (ساخته ی وو تیان مینگ) و ” من کسی هستم ” ( ساخته ی یی تونگ شینگ ) و فیلم ” آنیما” (به کارگردانی چاو جین لینگ)  که  در دومین دوره ی ” نگاهی بر سینمای چین” در خانه ی هنرمندان ایران به نمایش در می آید و از دریچه ی نمایشی”هاشور” نیز امکان تماشای آن ها برای سینما دوستان فراهم می شود، بی تردید فرصت مناسبی است تا با سینمای چین و رشد پُرشتاب آن بهتر آشنا شویم.