هنروتجربه، مریم شاه‌پوری: فیلم تجربی، سینمای تجربی یا سینمای آوانگارد، به سبکی از فیلم‌سازی گفته می‌شود که با دقت بالا به ارزیابی دوباره قراردادهای سینمایی و کاوش در قالب‌های غیرروایی یا جای‌گزین برای شیوه‌های سنتی داستان‌گویی یا شیوه‌های قراردادی فیلم‌سازی می‌پردازد.

خیلی از فیلم‌های تجربی، به‌خصوص نمونه‌های اولیه، به هنرهای دیگری چون نقاشی، رقص، ادبیات و شعر می‌پردازند یا نتیجه پژوهش و توسعه منابع فنی تازه‌اند. با این‌که فیلم‌های تجربی‌ای هستند که از شبکه‌‌های عمومی پخش شده‌اند یا حتی در نظام استودیوهای تجاری ساخته شده‌اند، اغلب فیلم‌های تجربی با بودجه‌های بسیار کم و سرمایه‌های شخصی و با حداقل عوامل یا یک فرد ساخته می‌شوند.

فیلم‌سازان تجربی معمولاً آماتور هستند و برخی، از این دست فیلم‌ها بهره می‌برند تا سکوی پرتاب‌شان به سینمای تجاری یا جایگاه‌های آکادمیک باشند. هدف از این نوع فیلم‌سازی هم می‌تواند انتقال دیدگاه شخصی یک هنرمند یا ایجاد علاقه‌مندی به یک فناوری جدید باشد تا سرگرمی یا کسب درآمدی که به‌واسطه ساخت فیلم‌های تجاری به دست می‌آیند.

آوانگارد به فیلم‌هایی هم گفته می‌شود که در دهه ۱۹۲۰ در زمینه جریان‌های آوانگارد تاریخی در فرانسه، آلمان یا روسیه ساخته شدند. در دهه ۱۹۶۰ هم از عبارت «زیرزمینی» برای آثار تجربی استفاده می‌شد که البته معانی ضمنی دیگری هم دارد. امروز ترکیب «سینمای تجربی» بیش‌تر استفاده می‌شود چون امکان ساخت فیلم‌های تجربی بدون جنبش‌های آوانگارد فرهنگی میسر است.

واژه «تجربی» بسیار گسترده است ولی یک فیلم تجربی اغلب به خاطر فقدان روایت خطی، استفاده از تکنیک‌های انتزاعی مختلف مثل تصاویر آتافوکوس، نقاشی کردن یا طراحی روی فیلم یا تدوین سریع، استفاده از صدای غیرهم‌زمان یا حتی فقدان هر گونه حاشیه صوتی شناخته می‌شود. هدف هم در بیش‌تر موارد این است که تماشاگر رابطه‌ای فعال‌تر و متفکرانه‌تر با فیلم برقرار کند. دست‌کم در دهه ۱۹۶۰ و کمی بعد از آن، خیلی از فیلم‌های تجربی در برابر فرهنگ جریان اصلی قرار گرفتند.

این روزها برخی منتقدان بر این باورند که بخش اعظمی از فیلم‌های تجربی، دیگر واقعاً «تجربی» نیستند چون در واقع به زیرژانرهای اصلی بدل شده‌اند. به عبارت دیگر، فیلم‌های تجربی فاقد روایت، امپرسیونیستی یا دارای رویکرد شاعرانه به ساختار فیلم، به نمونه‌های قراردادی و رایج در آثار تجربی بدل شده‌اند.

فیلم تجربی به‌نسبت برای دانش‌جویان و اساتید و کارشناسان کم‌تری جذابیت دارد ولی تأثیر این سبک از فیلم‌سازی بر شیوه‌های فیلم‌برداری، خلق جلوه‌های بصری و تدوین همچنان ادامه دارد. به عنوان مثال، ژانر «موزیک ویدئو»ها را می‌توان نمونه تجاری‌شده تکنیک‌های پرشماری از سینمای تجربی قلمداد کرد. طراحی عنوان‌بندی فیلم‌ها یا تبلیغات تلویزیونی هم به‌شدت از سینمای تجربی تأثیر گرفته است.

خیلی از فیلم‌سازان تجربی بودند و هستند که فیلم‌های بلند ساخته‌اند یا برعکس، فیلم‌سازانی از سینمای داستانی و مستند بوده‌اند که به کسب تجربه در قلمروی سینمای تجربی علاقه نشان داده‌اند.

  • ویکی‌پدیا